آشور و ماد - پارس بايد يادآور شد كه تاريخ آنها آغازى براى تاريخ آسياى مقدّم تا قبل از اسكندر مقدونى است . پيش از هر چيز پرسش پديد مىآيد كه رابطهء اين دو امپراطورى با مناطق ساحلى درياى خزر چگونه بوده است ؟ مطلع شده‌ام كه در آخرين كنگره بوم‌شناسى باكو ، پروفسور بايباكوف طى سخنرانى خود به نقش عمدهء مناطق ساحلى درياى خزر در عهد شاهان بابلى - آشورى اشاره كرده است ، به گمان من اين امر مىتواند براساس بازيافتهاى محلى باشد . زيرا اگر ما به آثار تورايف نظر بيفكنيم ، پى خواهيم برد كه او اصولا در دو جا از درياى خزر ياد كرده است : اول ، در جايى كه صحبت راجع به اسكيثها ( سكاها ) است ، دوّم ، در جايى كه راجع به اسكندر مقدونى سخن به ميان مىآيد . جز اين دو مورد ، سخن ديگر او مربوط به پيروزى يكى از شاهان آشور بر كاسپيان در سده چهاردهم پيش از ميلاد است . او بيش از اين اطلاعاتى از جزئيات به دست نمىدهد . در ضمن معلوم است كه از نظر آشورىها درياى خزر به آن محدوده‌اى اطلاق مىگشت كه براى خود آنان شناخته شده بود . و اما راجع به فرهنگ پادشاهان گروه دوم يعنى ماد - پارس ، بىگمان مىتوان مدعى شد كه مهاجرت آرياييان از شرق به غرب و از طريق مناطق كرانه درياى خزر به سمت جنوب صورت گرفته است . راه اصلى بازرگانى آنها از مناطق ساحلى خزر نمىگذشته ، بلكه از اين مناطق به سمت جنوب بوده است . گذشته از كوههاى بلند و جنگلهاى انبوه نزديك كرانه درياى خزر ، مناطق ساحلى خزر به مناطقى گفته مىشد كه خارج از راه اصلى رفت و آمد اقوام قرار داشت . بدين جهت گفته شده است كه در زمان سلطنت شاهان ماد - پارس نقش كشورهاى سواحل درياى خزر در درجهء دوم اهميت قرار داشته است . در كتيبه‌هاى داريوش موجود در صخرهء بهستون ( بيستون ) نامى از درياى خزر ( كاسپين ) برده نشده است . در بين ولايات شاهنشاهى داريوش در ارمنستان تنها در يك مورد به مناطق ماوراء « 1 » قفقاز اشاره شده است . در گزارشهاى هرودت نيز از اقوام كاسپى نام برده شده است ، ولى بر پايه مشخصاتى كه وى دربارهء كاسپيان ارائه كرده ، دستيابى به نتيجه‌اى مشخص ، دشوار است . زيرا او در دو ساتراپ‌نشين داريوش از كاسپيان ياد كرده است . لذا تشخيص اين نكته دشوار است كه مقصود او كدام يك از ساتراپيها ، كاسپى بوده است ،

--> ( 1 ) . خوانندگان محترم توجه دارند كه ماوراء قفقاز از سوى روسها به قسمتى اطلاق مىشود كه ما ايرانيان به آن قفقاز مىگوئيم .