7 - انديشهء دولت مدارى در زمان غزنويان و بويژه در عهد محمود به اوج خود رسيده بود . نفوس كشور به دو دسته تقسيم شده بود : يكى لشكريان ( كه اكثرا از قبايل و اقوام مختلف تشكيل شده بودند ) كه سلطان مواجبشان مىپرداخت و در عوض از ايشان خدمت صادقانه مىطلبيد ، و ديگر رعايا كه سلطان از ايشان در برابر دشمنان خارجى دفاع مىكرد و در عوض موظف بودند بىچون و چرا به وى ماليات پردازند . مردم حق نداشتند تمايلات ملى و ميهن پرستى داشته باشند و حتى عليه دشمنان خارجى قيام كنند . 8 - در عهد سلجوقيان و قراخانيان بر اثر اصل تصرفات عشيرتى كه در ميان صحرانشينان مزبور حكمفرما بوده - اصل حكومت و قدرت واحد به ضعف گرائيد . نخستين خانان ترك ماهوا با شاهان مستبد ايرانى تفاوت داشتند . جالب توجه‌ترين پديده‌هاى اين عصر عبارت بود از لغو دستگاه نظارت بر حكام و واليان نواحى و كاهش اهميت شغل دژخيم دربارى . به رغم نيات خير برخى از سلاطين اين دوران ، بر اثر شيوهء اختصاص حصه‌هاى اراضى به اين و آن‌كه ره‌آورد صحرانشينان بوده و در نتيجهء توسعهء شيوهء اقطاعات لشكرى ، سيادت ايشان براى نواحى متبوعه مرگبار بوده است . بىبها شدن اراضى ملكى زمين داران را بالكل از پاى درآورد و در زمان هجوم مغول ديگر از دهقانان - همچون قشرى جداگانه از ساكنان آن سامان - ياد نشده است . 9 - خانان ترك بتدريج به سلاطين مستبد ايرانى مبدل شدند و اين خود هم قومان ايشان را عليه آنان برانگيخت و در نتيجه آتش مبارزه ميان شاغل تخت و تاج و صنف لشكرى تيزتر شد . روحانيان كماكان جانب صنف اخير الذكر را مىگرفتند . مبارزه ميان قدرت غير روحانى و روحانى در دولت قراخانيان باعث اعدام چند تن از شيخان ذينفوذ و قتل يكى از خانان به حكم روحانيان ، گشت .