واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
1042
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
اين بار مبارزه بر سر تخت سلطنت ميان پسران تولى - يعنى ارشد ايشان - قبلاى [ قوبيلاى ] كه با لشكر خويش در چين مقام داشته و فرزند اصغر تولى اريغ بوكا [ يا اريق بوكا ] كه وارث يورت پدر بوده ( مادرش سيور قوقتنى بيكى نيز در اردوى او زندگى مىكرده ) در گرفت . در سال 1260 ميلادى / 659 هجرى براى نخستين بار در آن واحد دو خان بزرگ - يكى قبلاى در چين و ديگرى اريغ بوكا در مغولستان انتخاب شدند . مقتدرترين نمايندگان خاندان چنگيزى يعنى هلاكو و بركه [ بركا ، بركاى ] در هيچيك از اين دو انتخاب شركت نداشتند ، ولى اريغ بوكا شايع ساخت كه ايشان هواخواه او مىباشند . اگر سخنان جوزجانى را باور كنيم « 1 » نخست ، پس از مرگ منكو ، در ايران و خراسان و ماوراء النهر بنام بركه خطبه خوانده مىشده است . هريك از اين دو مدعى تخت و قدرت عدهاى از پادشاه زادگان را هواخواه داشت . ارغنه بيكى خاتون [ اورقنه ] فرمانفرماى اولوس جغتاى طرفدار اريغ بوكا بود . قبلاى كوشيد تا اولوس جغتاى را تصرف كند و پادشاه زاده ابيشقا پسر بورى را بدين منظور بدان صوب فرستاد . ولى پيروان اريغ بوكا آبيشقا را در تنكقوت دستگير كردند و چيزى نگذشت كه وى به فرمان اريغ بوكا به قتل رسيد . اريغ بوكا به تأسى از برادر خويش ، به يارى ارغنه بيكى خاتون [ اورقنه خاتون ] متكى نشد و تصميم گرفت كه از طرف خود شاهزادهاى جغتائى را به تركستان اعزام دارد تا تملك آن سرزمين را براى خويشتن تأمين كند و راه وصول به آنجا را به روى هلاكو و بركه - در صورتى كه اين دو جانب مدعى ارشد را بگيرند - سد كند . گذشته از اين قبلاى حمل گندم را از چين به مغولستان متوقف ساخت و بر اثر اين اقدام در
--> ( 1 ) - ترجمهء راورتى ، II ، 1292 ؛ ( چاپ ناسائو - ليس ، 451 ) .