همه او را از خود مىدانند و همه خير و خوشى فراوان برايش پيش‌بينى مىكنند » « 1 » مع هذا جوينى مورخ اعتراف مىكند كه در عهد او مغولان ، بر خلاف عهود پيشين به نظر تحقير به مسلمانان مىنگريستند . به عقيدهء جوينى گناه اين وضع به گردن خود مسلمين كه عليه يكديگر به تحريك و تفتين دست مىزدند ، بوده است « 2 » . كماكان روحانيان همهء اديان از هرگونه ماليات و عوارضى معاف بودند به گفتهء ميرخواند فقط خاخامهاى يهودى از اين قاعده مستثنى بوده‌اند « 3 » و يهوديان از اين رهگذر بسيار ناخشنود بودند . منكو مىكوشيد هر سرزمينى را طبق قواعد و رسوم و عادت قومى و ملى آن اداره كند و مداراى وى با پيروان اديان مختلف نيز از همين اصل ريشه مىگرفته . بدين منظور در دبيرخانهء دربار خان بزرگ دبيرانى از نمايندگان همهء اديان و اقوام و مليت‌ها - ايرانيان و اويغوران و چينيان و تبتيان و تنكقوتان - پذيرفته مىشدند . فرامينى كه مخاطب آنها مردم سرزمين معينى بوده‌اند به زبان و خط محلى و طبق نمونهء فرمان‌هائى كه در زمان شاهان پيشين آن سرزمين صادر مىگشته ، تحرير مىشد تا « اگر ايشان زنده بودندى برين

--> ( 1 ) - روبروك ، چاپ ميشل - رايت ، 314 ؛ ( ترجمهء مالئين ، 125 ) . ( 2 ) - . Chrestomatie persane » , t . II , pp . I , V » . Schefer . ( 3 ) - ( ميرخواند ، چاپ لكنهو ، V ، 59 ؛ ميرخواند در اينجا از معافيت مسلمين و « نصارى » از ماليات سخن گفته ، مىگويد : « و يهود را از سيورغال و انعام خويش مأيوس ساخت » اگر اين خبر راست باشد ، محروميت يهوديان را از معافيتى كه در حق ديگر جماعات دينى ملحوظ مىگشته ، فقط مىتوان چنين توجيه كرد كه ايشان در اردوى خاقان طرفدارى نداشتند و حال آنكه مسلمين و مسيحيان و بودائيان در ميان اعيان و اركان و مشاوران منكوقاآن از خود نمايندگانى داشتند . - تحريريه ) .