واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
989
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
به پيشوائى خويش شناختند . پس از يك هفته لشكر كثيرى از مغولان در تحت رياست ايلدزنوين و چكين قورچى در رسيدند . محمد و على مانند برادر خويش بىسلاح در برابر دشمنان ظاهر شدند . ولى محتملا خبر آنكه « شمن » بزرگ و وحشت - انگيز ديگر در ميان عاصيان نيست به سمع مغولان رسيده بوده . قيامكنندگان بالكل شكسته شدند . فقط ورود يلواچ شهر بخارا را از تاراج ديگر و تجديد قتل عام نجات داد . و وى بعد از « الحاح و مبالغت و لجاج » بدشوارى تمام سران مغول را قانع كرد كه تنبيه و سياست شورشيان را موكول به رأى قاآن كنند و « بر آن جملت كه فرمان [ وى ] باشد با تمام رسانند » . اوكتاى قاآن رسولان يلواچ را با حسن نظر پذيرفت و عفو بخارائيان را صحه نهاد و « بر حيات ايشان ابقا كرد » « 1 » ( در 636 هجرى / 40 / 1239 ميلادى ) .
--> ( 1 ) - داستان قيام تارابى را در تأليف جوينى بنگريد . نسخه خطى IV , GPB ، 2 ، 34 ، ورقهاى 40 - 38 ؛ ( چاپ قزوينى ، I ، 90 - 85 ) در تأليف دوسون : ( 1074 - 102 . Histoire des Mongols » t . II , PP ) داستان جوينى با محذوفاتى نقل شده است . ( در نقل قول دوسون از جوينى اشتباهى ديده مىشود ، به اين معنى كه دوسون بجاى نام محمود يلواچ نام پسر وى مسعود بك را نقل كرده است . و . و . بارتولد به اين نكته توجه كرده و در نسخهاى از « تاريخ مغولان » دوسون كه در دست است و به وى تعلق داشته زير اشتباه را خط كشيده و در حاشيه نوشته : « غلط است » : دفرمرى در سال 1852 ميلادى داستان جوينى را دربارهء خروج تارابى به چاپ رسانده ( 344 - 376 . t . XX , PP خ 4 . JA , ser ) و قطعهاى از خواندمير را كه نقل قولى از جوينى است با جملات ديگر بدان افزوده ( sq 58 . t . XIX . P ، 4 . JA , ser ) ؛ در هر دو مورد متن فارسى و ترجمهء فرانسه نقل شده است . استاد آ : يو . ياكوبوسكى شاگرد بارتولد مقالهاى تحت عنوان « قيام تارابى » ( به فهرست مآخذ رجوع شود ) منتشر كرده است و ترجمه روسى متن جوينى ( ص 125 - 121 ) را نيز در طى مقاله نقل كرده - تحريريه ) .