فداكار باشند . فقط اوكتاى ( اوگدى ) داراى اين شرط بود . وى بىچون و چرا مجرى ياسا نبود . ميل او به مىگسارى از حدودى كه چنگيز خان مقرر كرده بود تجاوز مىكرد . اوكتاى واجد صفات ممتازهء سردارى و فرماندهى سپاه نيز نبود و بمراتب كمتر از پدر در لشكركشيها شركت مىجست . اوكتاى قاآن بيشتر روزگار سلطنت خويش را در قراقروم و اطراف آن گذراند و به يارى استادان چينى و مسلمان بناهاى زيبا در آن ديار برپا داشت . چنگيز خان مزاياى كرامت سيرت اوكتاى را دريافت و بدين سبب او را برگزيد و از انتخاب تولوى خان لشكركش جنگ‌آور و يا جغتاى كه مجرى سرسخت ياسا بود ، سر باززد . فتوحات و كشور گشائيهاى تازهء اوكتاى قاآن از لحاظ ما واجد چندان اهميتى نيست . زيرا كه عمليات جنگى در چين و آسياى غربى و اروپا جريان داشته ، نه در سرزمين‌هائى كه اكنون مورد علاقهء ما مىباشند . در تركستان آرامش برهم نخورد . فقط در پايان دوران سلطنت اوكتاى قاآن قيام بخارائيان سركوب شد و در اين باره بعد سخن خواهيم گفت . در عوض اقداماتى كه اوكتاى براى سازمان بخشودن و آرامش قلمرو سلطنتى كه پدر او تأسيس كرده بود ، به عمل آورد براى ما واجد اهميت عظيمى است زيرا كه مربوط به سراسر دولت مغولان مىباشد . جملهء منابع تاريخى و حتى آنهائى كه ، بدون شك ، در برابر خوانين مغول استقلال رأى داشته و دشمن ايشان بوده‌اند « 1 » ، بزرگوارى و ملايمت اوكتاى قاآن را ستوده‌اند . در زمان سلطنت وى هيچ يك از آن محاكمات

--> ( 1 ) - جوزجانى ، ترجمهء راورتى ، II ، 1106 ؛ ( چاپ ناسائو - ليس ، 380 ) .