واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
960
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
و جلوس اوكتاى قاآن چه كسى در كشور حكومت مىكرده ، فقط در منابع و مآخذ چينى اطلاعاتى وجود دارد : به گفتهء چينيان ، تولوى خان نايب السلطنه بوده و از روى بىميلى و بر اثر فشار و اصرار اليوى چو - تساى وزير چينى خويش رضا داد كه قورولتاى را دعوت كند . ولى ديگر منابع از اين همه اهميت و نفوذ آن وزير چينى سخنى نمىگويند و حتى نام اليوى چو - تساى هم در آن منابع ديده نمىشود . انتخاب وليعهد دليل ديگرى است كه چنگيز خان تا چه حد آدمشناس بوده ، زيرا كه جوچى حتى در زمان حيات پدر نيز با برادران مخاصمت داشته و از او نمىتوانست سخنى در ميان باشد . و چنگيز خان بنابراين ناگزير مى - بايست از ميان سه پسر ديگر يكى را به وليعهدى برگزيند . از آن سه تن به ظن غالب جغتاى سختگير و مجرى بىچون و چراى قانون ياسا بود و بيش از ديگران با پدر خويش مشابهت داشت . تولوى خان از لحاظ خدمات نظامى خويش و شايد نبوغ فرماندهى و سردارى هم بىشك بر برادران سر بود ، ولى چنگيز خان نيك مىدانست كه به طفيل اين صفتها دو برادر مذكور مجريان بسيار نيكوئى هستند اما براى اداره امور و حكومت بر امپراطورى پهناور وى و حفظ وفاق و همبستگى ميان اعضاى خاندان - كه شرط لازم يك پارچگى دولت صحرانشينان است - آن صفات كافى نمىباشد . وحدت خاندان ايشان يا بر اثر نفوذ كلمهء شخصيتى مقتدر و ذى نبوغ ، مانند چنگيز خان ميسر مىبود و يا در نتيجهء نفوذ مردى كه اعضاى خاندان و باقى مردم را با جوانب روشن و نيكوى خوى و كردار خويش جلب كند و محبوب همه باشد و جملگى در برابر او وفادار و