واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
895
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
چنين نتيجه گرفت كه ملكه در تابستان سال 617 هجرى / 1220 ميلادى اسير شد ، يعنى پيش از ورود مغولان به رى . جوينى در يكجا « 1 » آغاز محاصرهء قلاع و تسخير آنها را مربوط با زمان ورود سلطان به جزيره مىسازد و در جاى ديگر « 2 » هم زمان با عمليات چژهبه [ جبه ، يمه ] در مازندران مىداند . در دو جا ، فوجى كه قلعه را محاصره كرده بوده جزء لشكريان چژهبه [ جبه ، يمه ] و در جاى ديگر ( سوم ) در شمار جنگآوران سبتاى قلمداد شده است . نسوى مىگويد كه مغولان قلعه را پس از فرار سلطان به جزيره محاصره كردند . بدين سبب داورى دربارهء اينكه تسخير قلاع مربوط به زمان عمليات لشكر چژهبه [ جبه ، يمه ] « 3 » در مازندران است يا به زمان ورود مغولان به كرانهء بحر خزر به منظور گذراندن زمستان و قشلاق . . . امرى دشوار است . نظر به داستان خشكسالى روايت نخستين محتملتر به نظر مىرسد . دختران و پسران صغير سلطان نيز با ملكه اسير شدند . و پسران وى را بيدرنگ به قتل رسانيدند ، به استثناى كوچكترين پسر او ، كه وى را هم ، اندكى بعد به امر چنگيز خان خفه كردند . همهء شاهزاده خانمها را چنگيز خان به « حرامزادگان » يا - بنا به قرائت صحيحتر كلمه - « مرتدان » يعنى مسلمانانى كه در خدمت مغولان در آمده
--> ( 1 ) - داستان فرار سلطان ( نسخهء خطى GPB ، IV ، 2 ، 34 ، ورق 142 ؛ چاپ قزوينى ، II ، 116 ) . ميرخواند ، « تاريخ خوارزمشاهيان » ، چاپ دفرمرى ، 84 - 85 . ( 2 ) - داستان لشكركشى چژهبه [ جبه ، يمه ] و سبتاى ( چاپ قزوينى ، I ، 115 ؛ ( 149 . Schefer , « Chrestomatie Persane » , t . II , P . ( 3 ) - داستان تركان خاتون ( نسخهء خطى GpB ، IV ، 2 ، 34 ، ورق 174 ؛ چاپ قزوينى ، II ، 199 ) همچنان در تأليف دوسون .