هجرى زيارت كرده « 1 » پيداست . اعتلاى رفاه مادى مردم آن با سطح عالى تربيت و فرهنگ ايشان متناسب بوده . قرنهاى دوازدهم و سيزدهم ميلادى ( ششم و هفتم هجرى ) براى عالم اسلام مانند قرون پيشين عهد ترقى و تعالى نبوده ، ولى هنوز گنجينه‌هاى علمئى كه از نسل‌هاى ماقبل به ارث رسيده بوده ، با جد تمام حفظ مىشده . در آن عهد تأليفات مهمى كه ملخص وانموذجى منقول از آثار سابقان بوده پديد آمد و كتابخانه‌هاى غنئى تأسيس شد . هم در آغاز سلطنت دودمان خوارزمشاهيان - پيش از سال 510 هجرى / 1116 ميلادى ، شهرستانى مؤلف كتاب نامى « ملل و نحل » دربارهء تعاليم دينى و فلسفى ، در خوارزم مىزيسته . مورخى محلى جزئيات چندى دربارهء فعاليت وى را نقل مىكند . گفته‌هاى وى ، كه توسط ياقوت « 2 » نقل شده ، حاكى از آن است كه مؤمنان قشرى خوارزم گرايش آن عالم مشهور را به فلسفه نمىبخشيدند ولى بر روى هم عملا براى فلسفه تضييقاتى فراهم نمىشده . بنا به گفته‌هاى مزبور « شهرستانى دانشمندى نيك بود . اگر ايمان وى نقص نمىداشت و گرايش بسوى رفض و الحاد ظاهر نمىكرد ، امامى مىبود . غالبا ما در عجب مىشديم كه چگونه ، با وجود شايستگى - هاى بسيار و كمال عقلى خويش به چيزهاى بىاساس متمايل مىشده و امرى را برمىگزيده كه نه به استنتاجات عقلى متكى بود و نه به شهادت احاديث مبتنى . خداوند ما را از خيانت و رد نور ايمان حفظ فرمايد . سبب همهء اين واقعات آن بود كه وى از نور شريعت روى برگردانده در مغلقات گمراه كنندهء فلسفه فرو رفته بود . ما با وى همسايه و رفيق بوديم و او سعى بليغ مىكرد كه

--> ( 1 ) - رجوع شود به ما قبل ص 335 - 334 . ( 2 ) - « معجم » ، III ، 343 . همين شرح وقايع محلى در « ارشاد » وى نيز آمده است ( III ، 212 ؛ V ، 412 ) .