واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
873
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
ابن اثير مىگويد « 1 » كه به كلياب [ كلاب ] اعزام شده بوده . دربارهء عمليات فوج اخير الذكر هيچگونه جزئياتى در دست نيست . ابن اثير از اعزام فوج ديگرى به ترمذ نيز سخن مىگويد ، ولى چنانكه بعد خواهيم ديد ، قلعهء مزبور را چنگيز خان به شخص خود تسخير كرد . سرانجام سه تومن ( 30000 نفر ) « 2 » به سركردگى جبه ( چژهبه ، يمه ) و سبتاى و تخوچار [ تغاجار و تقچار نيز تحرير شده ] بهادر ، مىبايست از آمودريا گذشته ، نه مزاحم مردم شوند و نه به محاصره شهرها پردازند ، بلكه فقط خوارزمشاه را تعاقب كنند . چنگيز خان
--> - صورت كلمه را قرائت كرده : « بىسور » و « بىسودر » . به نظر ما ، منظور نظر همان نامى است كه در قرن چهاردهم ميلادى ( هشتم هجرى ) شاهزادهء مشهور جغتائى كه به ايران مهاجرت كرده بدان موسوم بوده است . . D ' Ohsson , « Histoire de Mongols » , t ) 568 - 564 . IV , PP در تأليف وصاف نام او به صورت « يسور » آمده و ذيلنويس تاريخ رشيد الدين « يساوور » نقل كرده است . ( 1 ) - چاپ تورنبرگ ، XII ، 254 ؛ 28 ، . CMIZO , I « كلاب » و يا « كلابه » نزديكتر به صحت و محتملتر به نظر مىرسد . ( 2 ) - اين رقم را نه تنها نويسندگانى كه در خدمت مغولان بودهاند آورده بلكه نسوى نيز نقل كرده ( « سيرت جلال الدين » ، متن ، 44 ؛ ترجمه ، 75 ) ؛ ابن اثير ( چاپ تورنبرگ ، XII ، 241 ) كه از وجود فوج تخوچار اطلاعى نداشته فقط از رقم 20000 سخن مىگويد . واردان نيز رقم 20000 را آورده ( « تاريخ مغولان از روى منابع ارمنى » ، I ، 2 ) . بنابراين ، به رغم عقيدهء راورتى ( جوزجانى ، ترجمهء راورتى II ، 987 ، حاشيه 3 ) براى اين حدس كه مورخان از روى قصد عدهء فوج مغول را كم گفتهاند تا دليريهاى ايشان بيشتر بدرخشد دليلى در دست نيست و رقم 60000 كه جوزجانى نقل كرده بيشتر به حقيقت ميماند .