واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )

871

تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )

مع هذا تيمور ملك موفق به پياده شدن بر ساحل گشت . ولى چون مغولان از تعقيب او دست بردار نبودند همهء بنه و همرهان خويش را از دست داده ، تنها و به سلامت به خوارزم رسيد و ظاهرا در آنجا از دليريهاى خويش سخن راند و به تخليد آن انديشيد و كوشيد . گمان نمىرود كه نيل به چنين نتيجه‌اى ارزش توسل به اين همه اعمال شگفتىانگيز و تتبعات را داشته . زنده ماندن تيمور - ملك نه سودى به خوارزم رسانيد و نه به سلطان جلال الدين . چيزى از وقايع پيشين نگذشت كه تيمور ملك به جلال الدين پيوست و تا هنگام مرگ سلطان در سرنوشت او شريك بود . دليريهاى تيمور ملك نيز مانند قهرمانيهاى شخص سلطان جلال الدين نمونه‌هاى درخشانى از دلاوريهاى فردى شمرده مىشده كه از لحاظ امر مشترك بالكل بىفايده بوده است . ما در اين گيرودار در ميان مسلمانان پهلوانانى مىبينيم كه به يارى مشتى جنگ‌آوران معجزات دليرى ابراز مىدارند ( كه يحتمل خودستائى ايشان و ديگران باعث شده كه در شرح آن غلو شود ) ولى بالكل از سازمان بخشودن به نيروهاى مهم‌ترى عاجزند و بدين سبب در برابر قواى اصلى تاتار جز عقب‌نشينى كارى نمىكنند . ولى در اين جنگ از طرف مغولان تقريبا به موارد قهرمانى فردى برنمىخوريم . سركردگان ايشان فقط مجريان گوش به فرمان و ماهر و چيره دست ارادهء سلطان خويشند كه برحسب ضرورت و به سرعت براى رفع عواقب ناكاميهاى اتفاقى اقدام مىكند . جنگ‌آوران مغول كه تابع تنسيقات و انتظامات سخت بوده‌اند جوياى آنكه در برابر رفيقان خويش بدرخشند نيستند ولى دقيقا فرمان سلطان يا اوامر اميرانى را كه از طرف وى منصوب شده‌اند ، مجرى مىدارند . محمد خوارزمشاه حتى نمىتوانست مقاومتى را كه بعدها در برابر مغولان براى جلال الدين مقدور شده بوده ، ابراز دارد . چنگيز خان از اندرز بدر الدين