از منابع ما گفته نشده كه رفتار بازرگانان دليل و بهانه‌اى براى شكايت شده باشد . و داستانى كه جوينى دربارهء عمل آن مرد هندو نقل كرده ، مسلما ، در اين مورد نقشى نداشته . به احتمال قوى بازرگانان قربانى حرص حاكم و بدگمانى سلطان شدند . چنان‌كه پيشتر ديديم ، محمد خوارزمشاه فقط به منظور كسب اطلاعات هيئت سفارتى به نزد چنگيز خان فرستاده بوده و به هيچ‌وجه مقصودش استقرار روابط بازرگانى با مغولستان نبوده و طبيعى است كه تصور مىكرده كاروان مغول نيز به همان منظور فرستاده شده . آيا نسوى ، كه مىگويد محمد فرمان قطعئى دربارهء قتل رسولان صادر نكرده بوده ، حق دارد يا نه - پاسخ اين پرسش دشوار است . به هر تقدير قدر مسلم آن است كه سلطان غنايم را با حاكم تابع خويش تقسيم كرد و در دست بازرگانان بخارى واقعا امتعه‌اى كه سلطان فروخته بوده ديده مىشده است . ابن اثير از وقايع بخارا نيك آگاه بوده و اطلاعات خويش را از فقيهى كه در بخارا اسير مغولان شده و در سمرقند از چنگ ايشان گريخته بوده به دست آورده بوده است « 1 » . به ظن غالب فروش كالاها به تجار ( با منظور داشتن نفع ايشان ) تا حدى براى جبران زيانى بوده كه بر اثر موقوف شدن بازرگانى با صحرانشينان متوجه ايشان گشته بوده . اما راجع به عدهء مقتولان ، به گفتهء جوينى همهء اهل كاروان هلاك شدند ( يعنى 450 نفر ) ، جز يك نفر ( به گفتهء جوزجانى وى ساربان بوده ) كه موفق به فرار شد و آن خبر وحشت اثر را به چنگيز خان رسانيد « 2 » .

--> ( 1 ) - ابن اثير ، چاپ تورنبرگ ، XII ، 242 ، 13 ، . CMIZO , I . ( 2 ) - بنا به افسانهء مغولى ( « افسانهء نهان » ، ترجمهء كافاروف ، 143 ؛ ( چاپ كوزين ، 182 ) ) . مسلمانان اوخون : رسول مغولان ، و ديگران را كه بر روى هم صد