واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
659
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
عدهاى از مردم بلخ به دستجات تركان حمله كردند . شمس الملك خواست بخاطر اين عمل شهر را طعمهء آتش سازد ولى بعد به خواهش اهالى از اين كار درگذشت و به دريافت غرامت از بازرگانان اكتفا نمود . اياز روز غرهء جمادى الثانى سال 465 هجرى ( ژانويه 1073 ميلادى ) به بلخ بازگشت و روز 6 مارس ( آخر زمستان ) از آنجا به ترمذ حمله كرد ولى موفقيتى كسب ننمود . و بيشتر لشكريانش در ميان امواج رود غرق شدند « 1 » . در پايان آن سال و يا در آغاز سال بعد [ اول ربيع الاول 465 - ابن اثير ] ترمذ كه در تحت حكم برادر شمس الملك قرار داشت تسليم ملكشاه شد و سلطان شاهزاده را با تشريفات پذيرفت و با هدايا مرخص كرد . ملكشاه از ترمذ به سمرقند حركت كرد . شمس الملك طلب صلح كرد و به وساطت نظام الملك متوسل گشت . سلطان به صلح رضا داد و به خراسان بازگشت « 2 » . ابن اثير « 3 » از مبارزهء شمس الملك با پسران قدر خان يوسف يعنى طغرل قراخان يوسف و بغراخان هارون نيز سخن مىگويد . مبارزه به آشتى انجاميد و قرار شد كه خجند سرحد ميان متصرفات شمس الملك و سرزمين خانان تركستان باشد . ظاهرا معنى اين قرار چنين بوده كه شمس الملك از فرغانه و بخشى از ماوراء النهر كه آنسوى سيردريا ( سيحون ) قرار داشته ، صرفنظر كند . و اينكه در مرغينان و اخسيكت و تونكث شروع به ضرب سكه بنام طغرل قراخان و فرزند او طغرل تگين كردند ، خود مؤيد اين نظر است . و حال آنكه پيشتر بر سكههاى اخسيكتى و تونكثى نام ابراهيم و پسرانش ضرب مىشده « 4 » .
--> ( 1 ) - ابن اثير ، چاپ تورنبرگ ، X ، 53 - 49 . ( 2 ) - همانجا ، X ، 64 - 63 . ( 3 ) - همانجا . I X ، 212 . ( 4 ) - ماركوف ، « فهرست تملكات » ص 272 - 263 .