واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
372
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
از باركث از طريق صحراى قطوان به خشوفغن ( 4 فرسخ ) و از آنجا در ميان نواحى كوهستانى به بورنمذ ( 5 فرسخ ) و زان پس از صحرا به زامين ( 4 فرسخ ) منتهى مىشده . از اين گفتهها چنين برمىآيد كه خشوفغن در آن روزگاران اندكى در جنوب ايستگاه كنونى « ينىكورگان » قرار داشته و از آن نقطه جادهاى به سوى مشرق و از طريق كوهها و صحرا به زامين منشعب و ممتد مىشده ( نه از جيزك ) . اما جادهاى كه از رباط سعد مىگذشته و استخرى از آن سخن گفته محتملا جنوبىتر بوده است . به گفتهء استخرى بين باركث و رباط سعد ، نزديك رباط ابو احمد ، جادهاى به شاش - كه از ديزك ( جيزك ) مىگذشته - از جادهء فرغانه منشعب مىشده . در اين راه از نقطهاى به نام قطوان - ديزه ياد شده كه به فاصلهء يك روز راه از « 1 » باركث قرار داشته . محتملا اين همان خشوفغن مىباشد . شخص مسافر مىتوانست در طريق بين باركث و ديزك به جاى قطوان - ديزه در خرقانه توقف كند . از خرقانه تا سمرقند 9 فرسخ و تا ديزك 2 فرسخ و تا زامين 9 فرسخ مسافت حساب مىكردند « 2 » . بين زامين و خجند نيز چند جاده وجود داشته . از ساباط « 3 » به خجند ممكن
--> ( 1 ) - استخرى ، 336 . ( 2 ) - همانجا ، 343 ، ابن حوقل ، 382 ، 403 . ( 3 ) - مقدسى ( 342 ) فاصلهء بين زامين و ساباط را دو منزل مىداند و استخرى ( 343 ) 3 فرسخ و ابن فقيه ( 328 ) و ابن خرداذبه ( 27 ) و قدامه ( 207 ) دو فرسخ حساب مىكند . به عقيدهء آقاى اسكوارسكى ( « چند سخن » ، ص 50 ) اين ساباط ايستگاهى كه اكنون چنين ناميده مىشود نبوده و همان قريهء اسكى ساواط است كه در حدود بيست ورست در شمال آن قرار دارد .