كهن‌دژ و شهرستان و ربض آن ياد كرده‌اند . بنا به گفتهء ابن حوقل كهن‌دژ اخسيكت در شهرستان بوده و به قول مقدسى در ربض واقع بوده است . كاخ و زندان در كهن‌دژ [ قهندز ] و مسجد جامع در شهرستان برپا بوده و در كنار كهن‌دژ ( مانند سمرقند و بخارا ) نمازگاه عيد بر كرانهء سيردريا ، و بازارها در شهرستان و ربض داير بوده‌اند و ضمنا بازارهاى شهرستان از لحاظ وسعت ممتاز بوده‌اند . شهرستان پنج دروازه داشته كه نام چهار تا از آنها معلوم است ، به شرح زير : دروازهء مردقشه ( هم‌چنان‌كه در بخارا بوده ) ، دروازهء كاسان ، دروازهء مسجد آدينه و دروازهء رهابه ( ريحانه ؟ ) [ در استخرى ، چاپ ايرج افشار ، « رهابه » نوشته شده است ] . شهرستان را نهرهاى فراوان مشروب مىساخته كه در حوضهاى زيبا مىريختند . كرانهء انهار با آجر و گچ استوار شده بوده . بناها از گل بوده و ابنيهء عمده در شهرستان [ شارستان ] قرار داشتند . بنا به گفتهء ابن حوقل اين شهر تا سه فرسخ امتداد داشته ( محتملا تا سه فرسخ بر كنار رود گسترده بوده و يا محيط آن سه فرسخ بوده ) . به قول مقدسى اخسيكت يك بار و نيم از شهر رملهء فلسطين بزرگ‌تر بوده است . وى دربارهء شهر رمله مىگويد « 1 » كه عرض آن برابر يك ميل و درازايش اندكى بيش از يك ميل بوده . در اطراف شهر تا مسافت دو فرسخ باغها و بستان‌ها گسترده بوده . در كرانهء ديگر رود چراگاهها و مرغزارها قرار داشته و پس از آنها در مسافت يك مرحله ريگزار بوده . اخسيكت را چند جاده به بخش جنوبى فرغانه مربوط مىساخته . راهى مستقيم از خوقند به اخسيكت از طريق صحرا و ريگزارها ( به طول هفت فرسخ ) وجود داشته . اين راه به « دروازهء اخسيكت » منتهى مىشده و زان پس

--> ( 1 ) - مقدسى ، 165 .