كاث از سه بخش مركب بوده و مستحكم‌ترين قسمت آن يعنى كهن‌دز به نام فيل يا فير « 1 » موسوم بوده . به گفتهء بيرونى فير به وسيلهء سه حصار متوازى كه هر سه ارتفاع واحد داشتند محصور بوده است . كاخ خوارزمشاهيان بر همهء استحكامات مشرف و مسلط بوده و از مسافت ده ميل ( بيش از 20 ورست ) و حتى بيشتر ديده مىشده . قلعه با گل و آجر ساخته شده بوده « 2 » . امواج آمودريا اندك‌اندك اين كهن‌دز را ويران ساختند . در زمان استخرى « 3 » ساكنان كهن‌دز و سراسر شهر كهنه رفته‌رفته آنجا را ترك مىگفتند . دروازهء شهر كهنه را آب رود برده بود و بيم ويرانى كامل كهن‌دز مىرفت . ساكنان شهر در مشرق ويرانه‌ها خانه‌ها ساخته بودند . در كنار كهن‌دز مسجد جامع و كاخ خوارزمشاهان و زندان قرار داشته . در وسط شهر اريقى بود كه بر دو كرانهء آن بازارها برپا بوده . طول و عرض شهر به ثلث فرسخ و به قرائت ديگرى ( ابن حوقل و روايت فارسى استخرى ) به سه فرسخ بالغ مىگرديده . به گفتهء ابن حوقل « 4 » در زمان وى اثرى از كهن‌دز و مسجد جامع و زندانى كه در كنار آن بوده وجود نداشته . با اين حال از سخنان بيرونى چنين مستفاد مى - گردد كه آخرين آثار فير فقط در سال 384 هجرى / 994 ميلادى محو گرديده . مقدسى « 5 » پايتخت خوارزم را چنين وصف مىكند : « كاث را شهرستان [ هم ] مىگويند . و بر كرانهء رود قرار دارد و [ از لحاظ عظمت ] برابر

--> ( 1 ) - 24 ، 20 . I , S « ، Zur Geschichte » ، Sachau ( 2 ) - همانجا 12 ، 10 . . S ( 3 ) - استخرى ، 301 . ( 4 ) - ابن حوقل ، 351 . ( 5 ) - مقدسى ، 288 - 287 .