و مجراى اصلى رود ، رستاق پايتخت خوارزم يعنى كاث [ حدود العالم : كاژ ] قرار داشته . كاث از مسير گاوخواره دوازده فرسخ فاصله داشته . در كرانهء چپ رود اريق مدرا [ مدرى ] منشعب مىشده ، كه تا به شهرى به همين نام مىرسيده « 1 » و به فاصلهء ميلى ( 3 / 1 فرسخ ) از اريق خيوه جارى بوده و اريق وداك نيز به فاصلهء يك ميل از اريق مدرا متفرع مىشده و به گرگانج مىرسيده . از مسير وداك تا كاث دو فرسخ مسافت بوده . نهر مدرا دوبرابر گاوخواره بوده . دربارهء موضع شهر مدرا اطلاعى در دست نيست . بنا به گفتهء سمعانى و ياقوت « 2 » در دو فرسخى مدرا قريهء افرنيفثن برپا بوده . كاث ، پايتخت باستانى خوارزم بر كرانهء راست مسير اصلى رود ، به فاصلهء يك روز راه از خيوه « 3 » قرار داشته . به گفتهء ياقوت « 4 » كلمهء كاث در زبان خوارزميان به معنى حصارى كه در دشت برپا شود بوده است - و حتى اگر درون چنين حصار چيزى وجود نمىداشت نيز به همين نام خوانده مىشده . به ديگر سخن اين كلمه به همان معنى كلمهء تورتكول كه اكنون نيز در آسياى ميانه به كار مىرود - استعمال مىشده « 5 » . در زمان غلبهء اعراب و فتح اين شهر به دست ايشان

--> ( 1 ) - به گفتهء مقدسى ( 292 ) - يك و نيم فرسخ و همين قدر بين آن ووداك . ( 2 ) - سمعانى نسخهء خطى موزهء آسيائى ، ورق 322 ؛ چاپ مارگوليوس ، ذيل كلمهء « الفرنيفثانى » ؛ ياقوت ، « معجم » ، I I I ، 885 . موضع قريه در تأليف ياقوت معين نشده . سمعانى در اينجا شهر مدراكث را نام مىبرد . به عقيدهء دخويه ( مقدسى ، 287 ، حاشيه F ) همين شهر را مقدسى تحت عنوان مدراميثن ذكر مىكند . ( 3 ) - استخرى ، 341 . ( 4 ) - « معجم » ، I V ، 222 . ( 5 ) - بارتولد ، « گزارش سفر آسياى ميانه » ، ص 12 . حتى شهرى كه اخيرا بنا شده بوده و روسيان آن را پطر و آلكساندروسك ناميده بودند ، بعد از انقلاب بنام تورتكول موسوم گرديده .