ميلادى « 1 » ( اكنون ويرانه‌هاى سديور ) از آن ياد شده و مذكور است كه به يك روز راه آنسوتر شهر مشهور هزاراسپ - كه تاكنون هم نام خويش را محفوظ داشته - قرار گرفته بوده . در سه فرسخى هزار اسپ كردران خاس [ استخرى : كردران خواش ] و در 5 فرسخى محل اخير الذكر خيوه « 2 » كه اكنون پايتخت ناحيهء مزبور است برپا بوده . از هزاراسپ تا خيوه يك روز راه حساب مى - كردند . خيوه بركرانهء دشت قرار داشته و داراى مسجد جامع بوده . كردران خاس و هزاراسپ شهرهاى مستحكم بوده‌اند و دروازه‌هاى چوبين و خندق داشتند « 3 » . اريق [ نهر ] هزاراسپ از « بخش آمل » آغاز مىگرديده « 4 » و اريق كردران خاس در دو فرسخى هزاراسپ و اريق خيوه پائين‌تر امتداد مسير بوده . به گفتهء مقدسى « 5 » ، بين اريق هزاراسپ و اريق كردران - خاس دو فرسخ فاصله بوده . بزرگترين اريق از آن خيوه بوده و كشتى تا خيوه در آن سير مى - كرده « 6 » . در آغاز قرن سيزدهم ميلادى ساكنان خيوه در مذهب شافعى باقى بودند و حال آنكه ديگر مردم خوارزم پيرو مذهب حنفى بوده‌اند « 7 » .

--> ( 1 ) - ابو الغازى ، « شجرة الاتراك » ، چاپ دمزون ( متن ، 326 ) ؛ ترجمه ، 349 . ( 2 ) - استخرى 341 . ( 3 ) - مقدسى 289 . ( 4 ) - « ممّا يلى آمل » ؛ استخرى ( 301 ) همين جمله را در مورد موضع طاهريه كه در 5 روزه راه از آمل قرار داشته به كار مىبرد . بدين‌سبب حق نداريم نتيجه بگيريم كه سرچشمهء نهر هزاراسپ در آن زمان نزديك چارجوى كنونى بوده . ( 5 ) - مقدسى ، 292 . ( 6 ) - استخرى ، 302 . ( 7 ) - ياقوت ، « معجم » ، I I ، 512 .