واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
13
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
نيز كماكان معتبر است . گذشته از اين حتى دوره بندئى كه دانشمندان شوروى - آ . يو . يا كوبوسكى و س . پ . تولستوف و ديگران - براى تاريخ اجتماعى و اقتصادى تنظيم كردهاند هم بر روى هم ، تا حدى به گرته و . و . بارتولد نزديك و شبيه است . البته چون و . و . بارتولد در زمينهء پژوهش و تحقيق تكامل و تطور تاريخى آسياى ميانه پيش قدم بود ، دوره بندى پيشنهادى وى ، يا دقيقتر بگوئيم گرتهء كار او جنبهء بسيار كلى دارد - ولى اساس آن تاكنون هم متزلزل نشده ، غالبا در اين ايام هم محققان ، براى پديدههاى تاريخى كه مؤلف تركستان به آنها اشاره كرده ، فقط تعاريف و اصطلاحات دقيقترى مىدهند و بس . و . و . بارتولد هنگامى كه به تأليف « تركستان » پرداخت نخست در نظر داشت به تحقيق در تاريخ آسياى ميانه در دوران هجوم مغول و بعد از آن ( تا سال 1269 م . ) اكتفا كند و فقط تا حدى كه درك موضوع منتخب از طرف مؤلف الزام و ايجاب نمايد ، به تاريخ ادوار ما قبل پردازد . ولى از آنجائى كه مسائل اساسى تاريخ آسياى ميانه در آغاز قرون وسطى مورد مطالعه قرار نگرفته بوده ، و . و . بارتولد به ناچار طرح كار خويش را بالكل تغيير داد و به پژوهش در سير تكامل تاريخى آن سرزمين ، از زمان فتح اعراب همت گماشت ، تا ريشهء پديدهها و سازمانهاى اجتماعى را كه ويژهء دوران هجوم مغولان بوده معلوم دارد . بالنتيجه در جريان كار تركيب و حدود زمانى تحقيقات دستخوش دگرگونى فاحش گشت و پس از اتمام تأليف معلوم شد كه دوران فتوحات مغول كمتر از يك پنجم كتاب را اشغال كرده . بنابراين محتوى كتاب وسيعتر از عنوان آن است ، و در واقع تأليفى است عمومى در تاريخ آسيانه ميانه از قرن هفتم تا آغاز قرن سيزدهم م « 1 » . و . و . بارتولد در ( ( تركستان ) ) به نحو قانعكنندهاى نشان داده كه فتح ماوراء النهر به دست اعراب در آغاز قرن هشتم م . ، فقط يك عامل خارجى نبوده ، بلكه موجب استقرار مناسبات جديدهء اجتماعى و شكلهاى نوين دولتى متكى به مركزيت بيشتر و به ويژه اساس مالياتى تازه گشت و اينها را به همراهى دين نو ، اسلام و خط عربى با خود آورد . مؤلف « تركستان » خاطر نشان كرده كه بزرگان ايرانى محلى - دهقانان - چيزى نگذشت كه با فاتحان عرب ساختند و با سران ايشان جوش خوردند و طبقهء زميندار واحدى را تشكيل دادند . زان پس بارتولد خصوصيات دولتهاى طاهريان و صفاريان و سامانيان ( قرنهاى نهم و دهم م . ) ، را روشن كرده و با كمال وضوح و دقت ( گرچه بدون استعمال اصطلاحات متداول در تأليفات تاريخى ما ) [ منظور نويسنده شورويهاست ] مبارزهاى را كه در قرن دهم م . ميان گروههاى مختلف طبقهء زمين داران ( بزرگان زميندار محلى و شهرستانى ، يا دهقانان
--> ( 1 ) - به اين سبب در چاپهاى انگليسى اندكى عناوين فصول تغيير كرده ( به ما قبل رجوع شود ) ولى ما عناوينى را كه مؤلف در چاپ اول كتاب قيد كرده محفوظ داشتهايم .