ولى چون از خانهء كعبه دور باشيم ، جز اصحاب علم هيئت راه به آن نمىبرند . هر كار مردان ويژهء خود را دارد ، و اينان [ دانشمندان هيئت ] طولهاى شهرها را كه نمايندهء دورى آنها در جهت خاور و باختر است ، و عرضهاى شهرها را كه نمايندهء دورى آنها در جهت شمال و جنوب است يافته‌اند ، و اين كار را به يارى قضاياى موجود در هيئت كه بر پايهء حركت چيزهاى سنگين به سوى مركز [ زمين ] است به انجام رسانيده‌اند . چيزى كه هست ، چون مردمان [ دانشمندان در علوم ديگر جز هيئت ] كار را به كاردان نسپرده‌اند ، و به سبب آنكه خود بر دقايق يك علم آگاهند دچار خودبينى شده‌اند ، و چنان مىپندارند كه بر دانشهاى ديگر مىتوانند جز از راه اصول و مبادى آنها دست يابند ، دچار اشتباه شده‌اند و چنان است كه براى يافتن جهت قبله به پيدا كردن جاى وزيدن بادها و برآمدن خانه‌هاى ماه و جز اين مىپردازند كه در اين‌باره هيچ سودى ندارد . براى اصحاب صناعت [ نجوم ] نيز اين كار دشوارى دارد ، تا چه رسد به كسانى كه هيچ از آن آگاهى ندارند ! و شگفت‌انگيزترين آنان كسى است كه به يافتن زوال [ لحظهء گذشتن آفتاب از نصف النّهار ] مىپردازد و چنان مىپندارد كه نيمروز در سراسر آباديهاى زمين در يك زمان صورت مىگيرد و بر اين گفته مقدّمهء ديگرى را مىافزايد كه خورشيد درست از بالاى سر مردمان مكّه مىگذرد ، و سپس از اين دو مقدّمه قياسى مىسازد و مىگويد كه هنگام زوال در سراسر آباديهاى زمين يكى است و خورشيد در اين هنگام از فراز مكّه مىگذرد ، و چنان نتيجه مىگيرد كه : هركس هنگام نيمروز رو به خورشيد بايستد درست رو به قبله ايستاده است ! و اين قياس‌كننده از آن جهت بر راه نادرست رفته است كه قياس خود را بر دو مقدّمه بنا كرده است كه نخستين آنها نادرست است و دومين آنها جزئى است كه به آن رنگ كلّيّت داده است « 1 » . با چنين كسى ، بدان سبب كه از علم هيئت بيگانه است ، از

--> ( 1 ) - مقصود آن است كه اين واقعيت جزئى را كه خورشيد تنها دو روز از سال ( حوالى 8 خرداد و 22 تير ) بر سمت الرأس مكه مىگذرد صورت كلى داده و گفته است كه خورشيد همه روز از فراز مكه مىگذرد .