ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )

84

تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )

چنان كلمه به كلمه تكرار شده كه اثر بتّانى در آن آشكار است . متن فصل ششم چنين است : و امّا محلهاى معلوم زمين و شهرهاى مسكون از لحاظ طول و عرض . به دليلى كه بطلميوس آورده و ديگر قدما نيز در اين مورد با او موافقت كرده‌اند ؛ توضيح داديم كه زمين مدوّر است و مركز آن در ميان فلك است و هوا از همه جهت بر آن محيط است و در مقايسه به فلك البروج همانند نقطه‌اى ناچيز است . و حدود معمورهء زمين را از جزايرى ، كه خالدات نام دارد و شش جزيرهء آباد است و در بحر اقيانوس غربى است ، گرفته‌اند 65 تا اقصاى آبادى چين و آن را دوازده ساعت يافته‌اند ، و دانسته‌اند كه وقتى خورشيد در اقصاى آبادى چين غروب كند آغاز طلوع آن بر اوّلين جزاير آباد مذكور است كه در بحر اقيانوس غربى است ، و وقتى در اين جزاير غروب كند آغاز طلوع آن در اقصاى آبادى چين است ، و اين نصف دايرهء زمين است و طول معموره‌اى است كه از آن خبر يافته‌اند ، مسافت آن 13500 ميل از همان ميلى است كه در اندازه‌گيرى زمين به كار رفته است . پس از آن در عرضها نظر كردند و ديدند كه آبادانى از محل خطّ استوا تا ناحيهء شمال در جزيرهء ثولى در برتانى ، كه طول درازترين روز آن بيست ساعت است ، خاتمه مىيابد . و گفتند كه خطّ استوا زمين را از شرق به غرب در ميان هند و حبش تا جزيره‌اى طى مىكند كه آنجا در ناحيهء جنوب معدّل النّهار واقع است و شمال را از جنوب جدا مىكند . و خطى ديگر اين خط را از شمال به جنوب در نيمه راه ميان جزاير بحر اقيانوس و اقصاى آبادانى چين در جايى قطع مىكند كه آنجا قبّة الارض است و وصف آن معروف است و محلّ آن محلّ تقاطع دو خط است . و عرض از خط استوا تا جزيرهء ثولى نزديك شصت درجه است كه يك ششم دايرهء زمين است . و چون اين يك ششم كه مقدار عرض است در نصف ، كه اندازهء طول قسمت آباد زمينى است ، ضرب شود مقدار عمرانى كه در ناحيهء شمال هست به قدر نصف يك ششم زمين مىشود ؛ كه يك جزء از دوازده جزء است . و اندازهء درياى هند را معين كردند و گفتند كه طول آن از مغرب به مشرق از اقصاى حبش تا اقصاى هند 8000 ميل و عرض آن 2700 ميل و از جزيرهء برابرى شب و روز ، 1900 ميل به طرف جنوب مىگذرد . و اين دريا در سرزمين حبش خليجى دارد كه تا ناحيهء بربر كشيده است و خليج بربرى نام دارد و طول آن 500 ميل و عرض راه آن 100 ميل است . و خليجى ديگر به سوى سرزمين ايله مىرود كه درياى قلزم است و طول آن 1400 ميل و عرض آن در اصل 700 ميل و عرض راه آن كه درياى اخضر ناميده مىشود 200 ميل است . و خليج ديگرى است كه از سرزمين ايران خارج مىشود و نامش خليج فارس است و همان درياى بصره است . طولش 1400 ميل است و عرضش در اصل