درجه و 50 دقيقه نشان مىدهد . 144 يك مثال جالب از تصحيح مسلمانان در محاسبهء طولهاى گذشتگان اين بود كه بتدريج از طول مديترانه كاستند . يونانيان به پيروى از بطلميوس طول اين دريا را 62 درجه مىدانستند ، كه محمّد خوارزمى آن را 52 درجه كرد و زرقالى در زيج طليطله 145 آن را كوچكتر كرد و به 44 درجه ، يعنى تقريبا طول حقيقى آن ، رسانيد . 146 خصلت محاسبهء دقيق تا پايان دوران ابداع علمى در مشرق استمرار داشت . الغ بيگ عرض جغرافيايى رصد خانهء خود را كه در سمرقند بود 39 درجه و 37 دقيقهء شمالى تعيين كرد ، كه استرووه ، منجّم روسى ، آن را به 39 درجه و 38 دقيقه و 50 ثانيه يعنى اختلافى كمتر از دو دقيقه تصحيح كرده است . 147 تقرير منجّمان دوران مأمون دربارهء محلّ نقاط جغرافيايى بر بنياد رصدهايى است كه به سال 829 / 214 ه . به بغداد و به سال 832 / 217 ه . در دمشق انجام گرفت 148 و اين تقرير به نام زيج ممتحن مأمونى شهره شد كه اگر چه قالب اصلى آن به ما نرسيده ، ولى از مؤلّفات مشابه خوارزمى و فرغانى كه معاصر آن بوده‌اند توان دانست كه نفوذى فوق العاده داشته ، و جالب آنكه از عكس العمل خاصّ بر ضد نفوذ مطلق دانش يونانى بر كنار نبوده است ، زيرا بكلّى از نامهاى كهن خالى است و اندكى نامهاى غير عربى كه در آن هست از منبع سريانى است . 149 مايهء اساسى براى قضاوت دربارهء زيج مأمونى از رسالهء معروف احمد بن محمّد بن كثير فرغانى به نام كتاب الحركات السّماويّه و جوامع علم النّجوم به دست مىآيد كه از جملهء نخستين كتابهاى عربى دربارهء نجوم است و گويى در اروپاى قرون وسطا از همه معروفتر بوده است ؛ با وجود اين ، اطّلاعات دربارهء مؤلّف در كمال آشفتگى است و نه فقط تاريخ وفات او معلوم نيست بلكه تا كنون معلوم نشده كه آيا يك نفر به اين نام بوده يا دو تن ، و اصلاح مقياس نيل به كدام يك مربوط است . آنچه مسلّم است فرغانى در نيمهء اوّل قرن نهم / سوم ه . مىزيسته و آخرين بار به سال 861 / 247 ه . از وى سخن رفته است . 150 وى در رسالهء مذكور مختصرى از مبادى اوّلى نجوم را بر بنياد نظريّهء يونانى به دست مىدهد بىآنكه از قواعد پيچيدهء هندسى سخن به ميان آرد . نكتهء مهم آنكه فرغانى جدولى به رسالهء خود ضميمه كرده كه مكانهاى مهم را به ترتيب هفت اقليم از شرق به غرب با تعيين محلّ جغرافيايى آنها بيان مىكند ، و چنان كه تحقيقات نشان داده جدول مذكور اقتباس از بعضى از فصول زيج مأمونى است كه تا حدّى قضاوت دربارهء كتاب اخير را آسان مىكند . 151 به بركت رسالهء فرغانى مغرب زمين از دير باز با زيج مأمونى آشنا شد ، زيرا رسالهء وى در قرن دوازدهم / ششم ه . دوبار به لاتينى ترجمه شد و به قرن سيزدهم / هفتم ه . نيز به ديگر لغات اروپا راه يافت و بسيار رايج شد و دانته آن را خوب مىشناخت . 152 ترجمهء لاتينى رسالهء مذكور كه به سال 1493 / 899 ه . در فرار چاپ شده جزو نخستين آثار چاپى