اروپاست . 153 به علاوه ، فرغانى نخستين منجّم مسلمان است كه اروپا با متن اصلى تأليف وى آشنا شده ، و اين نتيجهء چاپ نسبتا ممتاز ، و ترجمهء تازه لاتينى رسالهء او بوده كه به سال 1669 به وسيلهء ياكوبوس گوليوس ، رياضيدان و عربيدان هلندى ، انتشار يافت . شهرت فرغانى به عنوان منجّم تا به قرن هجدهم / دوازدهم ه . در اروپا زنده بود . نخستين دوران رونق علوم مدون شده به زبان عربى ، بجز زيج مأمونى و ترجمه‌هاى دستكارى شده مؤلّفات بطلميوس ، يك اثر ممتاز جغرافيايى به نام الصورة المأمونيّه [ - نقشهء مأمونى ] پديد آورد كه در آن كلمهء صورت به معنى نقشه است . طبيعى است كه اثر باقيماندهء مستقيمى از آن به جا نيست ، ولى در عين حال كه دربارهء نقشه‌هاى دوران اموى گاه و بىگاه افسانه‌ها و خرافات خلاف واقع گفته شده ، اطّلاعات ما از نقشهء مأمونى تا آنجا درست است كه مىتوانيم دربارهء آن تصوّرى داشته باشيم . البتّه چنان كه انتظار مىرود نقشه‌هاى مذكور با نقشه‌هاى مارينوس صورى ارتباط داشته كه آن نيز موجود نيست . همهء اين نقشه‌ها را به قرن دهم / چهارم ه . مسعودى به چشم خود ديده و در كتاب آخر خود كه تا حدّى فعّاليّت عمومى زندگانى خويش را عرضه مىكند از آن سخن دارد و گويد : « من اين اقليمها را در بيشتر از يك كتاب ديده‌ام كه به رنگهاى گونه‌گون كشيده بودند و بهتر از همه آن بود كه در كتاب جغرافياى مارينوس ديدم . و معنى جغرافيا زمين پيمايى است . 154 در نقشهء مأمونى نيز ، كه براى مأمون ساخته شده و برخى از حكيمان روزگار در كار آن شركت داشته‌اند ، جهان را با افلاك و نجوم و خشكى و دريا و آباد و باير و محلّ اقوام و شهرها و ديگر چيزها تصوير كرده‌اند ؛ و اين از جغرافياى بطلميوس و جغرافياى مارينوس و غيره كه پيش از آن بوده نكوتر است . » 155 طبيعى است كه از روش فنّى نقشهء مأمونى به آسانى سخن نمىتوان گفت ، ولى شواهدى به تأييد اين فرض هست كه بر اين نقشهء جغرافيايى « نام اقطار و شهرهاى معروف هر اقليم » بر طبق بخشهاى زيج مأمونى آمده و نامهاى قديمى به نامهاى عربى مبدّل شده ، امّا حدود معموره و اقليمها به طريقهء يونانى معين شده است ولى گويا درجات طول بر بنياد مكتب ايرانى از مشرق آغاز شده ، و اين عكس العملى در قبال دانش غربى بوده ، و شايد هم با ترتيب خط عربى از راست به چپ ، مناسبتر مىنموده است . 156 با وجود آنكه بعضى از منجّمان از نقشهء مأمونى همواره استفاده كرده 157 و مجموعهء اطّلاعاتى دربارهء آن به جا نهاده‌اند تصوّرى كامل از آن به دست نمىتوان داد . 158 هنوز مبنايى كه نقشه بر بنياد آن رسم شده نامعلوم است . گرچه مسعودى صريح مىگويد كه در آنجا زمين مطابق مكتب بطلميوس رسم شده بود ، امّا زهرى ، جغرافى شناس اندلسى قرن ششم - اگر پندار وى كه در مقدمهء كتاب الجغرافياى خود آورده 159 درست باشد - كه نقشهء مأمونى را ديده است ، وصفى كاملا مخالف مسعودى از آن مىكند . بنا بر