ترجمهء آن پرداخت و بعدها ثابت بن قرّهء صابى حرّانى ( 834 - 901 / 219 - 288 ه . ) ، كه ضمن سخن از تأليفات جغرافيايى بطلميوس از او سخن خواهيم داشت ، ترجمهء او را دستكارى كرد . رابطهء ترجمهء حنين و ثابت روشن نيست ، زيرا تعدادى از مؤلّفات مستقل دربارهء المجسطى نيز به ثابت انتساب دارد . 93 به هر حال اين وضع نمودارى از رواج و تنظيم ترجمه به دوران مأمون است و علاقهء فوق العاده به كتاب المجسطى را كه در پيشرفت نجوم نه فقط ميان عربان بلكه در اروپاى قرون وسطا نيز نفوذ شايان داشت ، به خوبى روشن مىكند . 94 لازم به گفتن نيست كه ترجمه‌هاى عربى نيز در اروپاى قرون وسطا نقشى داشت و نخستين بار متن عربى المجسطى به وسيلهء گراردوس كرموننسيس از سال 1175 / 571 ه . به بعد به زبان لاتينى ترجمه شد . 95 به نظر درست ، بطلميوس بيشتر منجّم و رياضيدان بود تا جغرافى شناس . 96 و به همين جهت اساس كتاب جغرافياى او جدولهاى نجومى است كه عرض و طول نقاط مهم و مسكون جهان را معيّن مىكند و يكى از محقّقان بزرگ معاصر ، بنا بر مفهوم بعدى جغرافيا ، آن را مقدّمه‌اى براى ترسيم يك نقشهء جغرافيا مىشمارد نه يك كتاب جغرافيا . مطابق نظر او هدف بطلميوس اين بوده كه در رسم نقشهء زمين كمك كند نه در توصيف آن . 97 جغرافياى وى به همّت مترجمان و منجّمان به زبان عربى درآمد ، اما طرفداران جغرافياى توصيفى نيز بدان علاقهء فراوان نشان دادند . تاريخ كتاب را نيز در زبان عربى ، به كمك ترجمهء عربى دستكارى شده كه به جا مانده و در همين سالهاى نزديك منتشر شده ، بهتر از المجسطى مىتوان دنبال كرد ، ولى حتّى در اين مورد نيز بايد گفت كه با وجود تحقيق جالب هونيگمان كه به سال 1929 / 1348 ه . منتشر شده و ضمن آن خطوط اصلى تاريخ اين قصه را روشن كرده ، هنوز هم نكات پيچيده‌اى وجود دارد . منابع عربى از سه ترجمهء مختلف اين كتاب نام مىبرند كه همگى با نامهاى درخشانى همراه است ، از آن جمله يكى را براى فيلسوف مقرّب دربار عباسيان ، كندى ( متوفّى در حدود سال 874 / 260 ه . ) ، انجام داده‌اند و شايد خود او ترجمه كرده است . 98 پندار اخير مورد ترديد است بخصوص وقتى بدانيم كه عنوان « ترجمهء بد » به آن داده‌اند . ترجمهء خوب از ثابت بن قرّه ( متوفى به سال 901 / 288 ه . ) است . 99 ابن خرداذبه ( متوفى ميان سالهاى 846 - 885 / 232 - 272 ه . ) به ترجمهء ديگرى چنان اشاره مىكند كه گويى ترجمه از خود اوست . گويد : « و بطلميوس مطالب را روشن كرده و دلايل را توضيح داده بود ، اما به زبانى نارسا و من آن را از زبان او به زبان درست باز آوردم » . 100 ولى چنان كه نولدكه باز نموده 101 روش ادبى ابن خرداذبه و مقامى كه در كار اداره داشت ، اين پندار را كه وى مىتوانسته از يونانى يا سريانى ترجمه كند تأييد نمىكند . شايد قضيه مربوط به اصلاح ترجمهء « بد » ى است كه براى كندى كرده بودند و از آن ياد كرديم . ثابت بن قرّة از صابيان حرّان - شهرى در