جزيرة العرب - بود و به مكتب علمى حرّان انتساب داشت كه ميراث يونانى را با دقّت و توجّهى بيشتر از بغداد محفوظ داشته است . به زحمت مىتوان گفت كه وى كتاب بطلميوس را بدون هيچ گونه تغييرى ترجمه كرده است ، بلكه گويا در متن آن اصلاحاتى كرده بود تا براى عربان معاصر وى پذيرفتنىتر و مفيدتر باشد . 102 ترجمه‌هاى متعدّد كتاب بطلميوس عناوين مختلف و آشفته دارد و همين قضيّه پيچيدگى موضوع را بيشتر مىكند ، 103 ولى خوشبختانه در جزو ترجمه‌هاى قديمى يك ترجمهء دستكارى شده از بزرگترين رياضيدان و منجّم نيمهء اول قرن نهم ، محمّد بن موسى خوارزمى ، به جامانده كه در عين حال ، آن را نخستين رسالهء اصيل در زمينهء جغرافيايى عربى توان دانست كه از همه دنياى شناخته شدهء آن زمان سخن دارد و به جاى خود بتفصيل از آن سخن خواهيم داشت . چيزى كه موضوع ترجمه‌هاى عربى بطلميوس را پيچيده‌تر مىكند ، اين است كه عربان بجز دو كتاب مذكور ، آثار ديگرى نيز از او مىشناخته‌اند . روش اقتباس بدون اشاره به منبع ، وضعى بسيار در هم و آشفته پديد آورد كه هونيگمان تا حدّى اين آشفتگى را از ميان برداشته است . مؤلّفاتى كه ترجمه‌هاى مستقلّى از آنها به زبان عربى به وجود آمده و آثار آن را در مؤلّفات جغرافى شناسان ، به معنى وسيع كلمه و بيرون از دايرهء محدود تخصّص ، دنبال مىتوان كرد براى ما اهميّت بسيار دارد . البتّه نمىتوان همهء اين گونه كتابها را به نوشته‌هاى جغرافيايى منتسب داشت ، از اين جمله است كتاب بطلميوس دربارهء احكام نجوم با عنوان كتاب الاربعه 104 كه شامل چهار مقاله دربارهء تأثير ستارگان بر سرنوشت جهان است و به منزلهء ذيل المجسطى به شمار مىرود . نخستين ترجمهء آن به دوران منصور باز مىگردد و به ابو يحيى بطريق ( متوفّى در حدود سال 800 / 184 ه . ) ، پدر مترجم معروف ، انتساب دارد 105 و ترجمه‌اى ديگر از دوران طلايى خلافت مأمون به جا مانده كه مترجمان آن حنين بن اسحاق و ثابت بن قرّة بوده‌اند . اين كتاب بيشتر از يك بار شرح شده 106 ولى تاكنون به صورت كامل چاپ نشده است . همدانى ، دانشور جغرافى شناس و باستانشناس معروف ، قسمت مفصّلى از آن را كه در باب جغرافياى احكام نجومى است در كتاب صفة جزيرة العرب آورده است . 107 جدولهاى نجومى ساده كه از مجسطى استخراج شده بود و گاه به جدول شهرهاى بزرگ 108 ارتباط داشت ، شهرت فوق العاده يافت ولى ارتباط اين گونه مؤلّفات با همديگر حتّى در محيط يونانى تا كنون به طور كامل روشن نشده است . اخيرا معلوم شده كه تأليف اخير كتابى مستقل است 109 ولى تأليف جدولهاى نجومى ساده بيشتر از بطلميوس به تئون ( ثاون ) ، شارح معروف قرن چهارم ، مربوط مىشود . 110 به هر حال كتابى كه در جهان عرب به نام زيج بطلميوس معروف شده مربوط به اين جدولها بوده و طبعا ارتباطى با المجسطى نداشته است . 111 گويا