ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )
46
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )
پيغمبر ماست كه گويى او را زنده مىبينيم . پس آن را پيچيد و به جاى خود نهاد و گفت : اين خانهء آخر بود ولى مىخواستم ببينم شما چه مىگوييد . سپس در ديگر گشود و پارچهاى سياه از آن درآورد كه تصوير مردى بىنهايت زيبا روى و شبيه به پيغمبر ما [ حضرت ] محمّد [ ص ] در آن بود و گفت : اين ابراهيم است . سپس خانهء ديگر گشود كه صورت مردى گندمگون با حالتى انديشناك و غمزده در آن بود ، گفت : اين موسى پسر عمران است . سپس خانهء ديگر گشود و تصوير مردى را در آورد كه دو گيسو داشت و گويى چهرهء او قرص ماه بود و گفت : اين داود است . سپس خانهء ديگر گشود و تصوير مردى زيبا را در آورد سوار بر اسبى كه دو بال داشت و گفت : اين سليمان است و اين باد است كه او را مىبرد . سپس خانهء ديگر گشود و تصوير جوانى نكو روى درآورد كه عصايى آهنين سر به دست و جبّهاى پشمين به تن داشت ، گفت : اين عيسى ، روح خدا و كلمهء اوست . سپس گفت : اين تصوير به دست اسكندر افتاد و به شاهان پس از او رسيد تا به دست من افتاد . 120 واضح است كه اين حكايت ساختگى است و دليل اين ، نه تنها در تفصيل حكايت و مقارنات تاريخى بلكه در موضوع و تاريخ آن نيز هست . همين حكايت را ابن فقيه ، جغرافى شناس قرن دهم ( حدود سال 900 / قرن سوم ه . ) ، به صورت مفصّلتر با مطالب تازه نقل كرده ، 121 و روايتى ديگر از اين قصّه هست كه به چين انتقال يافته و ابو زيد سيرافى آن را نقل كرده يا از طريق وى و از زبان ابن وهب ، از مردم نيمهء دوم قرن نهم / سوم ه . به مسعودى رسيده است . سؤال حيرت انگيزى كه به خاطر مىرسد اين است كه قصّه سفر عبادة بن صامت در چه زمانى به وجود آمده است . به نظر كريمسكى ، خاور شناس روس ، به هر حال از قرن دهم / چهارم ه . پيشتر نبوده ، 122 ولى در ترجمهء او كرائينى تحقيق خود ، تأييد مىكند كه پس از قرن دهم / چهارم ه . بوده است ؛ 123 اما نقل روايت دوم به وسيلهء ابن وهب و دينورى و نيز ابن فقيه - كه همه از مؤلّفان قرن نهم / سوم ه . بودهاند - ناچارمان مىكند تاريخ آن را عقبتر ببريم و چنان تصوّر كنيم كه به هر حال تأليف آن از نيمهء قرن نهم / سوم ه . تجاوز نمىكند . طبيعى است كه سفر قسطنطنيّه در دوران ابو بكر مطلقا صورت نگرفته است . اين نكته را نيز اضافه مىكنيم كه نام عباده با قصّههاى تخيّلى ديگر نيز قرين است و از آن جمله ابن اسحاق 124 قصّهاى منسوب به او نقل مىكند بدين خلاصه كه : [ حضرت ] محمّد [ ص ] گروهى را به ساحل دريا فرستاد و چون آذوقهء آنها تمام شد ، حيوانى بسيار تنومند ، كه شترى با سوار از زير يكى از دندههاى آن مىگذشت ، از دريا برون افتاد و آن گروه بيست روز تمام از آن تغذيه كرد .