آن دست كم به دو كتاب بزرگ برمىخوريم كه آشكارا ، هم از لحاظ مضمون و هم سياق ادبى ، از همهء مؤلّفات آن دوران برتر است . هر دو كتاب به نيمهء اوّل قرن هفدهم و تا حدّى به سوريه تعلّق دارد ، ولى در دو محيط مختلف به وجود آمده است ، يكى گزارش سفر ماكاريوس انطاكى به بغدان ( مولداوى ) ، افلاق ( والاكيا ) ، اوكراين ، و ولايت مسكوى « 1 » است كه از لحاظ موضوع براى تاريخ كشور ما اهميتى بىنظير دارد و اهل خبره آن را چنان كه بايد ارزيابى كرده‌اند ، امّا تا كنون مطالعهء كافى دربارهء آن نشده است . مؤلفش يك عرب مسيحى است كه از فرهنگى ديگر جز آنچه تاكنون در نوشته‌هاى جغرافيايى با آن سروكار داشته‌ايم سيراب شده است . كتاب از لحاظ ادبى اهميتى ندارد ، به همين جهت ضمن گفت و گوى كلّى از نوشته‌هاى جغرافيايى عربى به زحمت مىتواند جايى داشته باشد . كتاب ديگر كه وضعى كاملا متفاوت دارد ، اثر معروف مقرّى دربارهء اندلس است كه از ديد ادب و جغرافيا اهميت دارد و از لحاظ نثر هنرى ، با وجود زياده‌روى مؤلّف در اين باب ، كتابى ممتاز است . به هر حال كتاب مقرى يك اثر كلاسيك است و مبالغه نيست اگر بعضيها آن را خاتمهء ادب عربى مىدانند . اصل مؤلّف از تلمسان شمال آفريقاست ، ولى كتاب خويش را به تشويق و اصرار دوستان دمشقى كه ، به گفتهء خودش ، در اين مورد تنها تكيه‌گاه وى بوده‌اند در قاهره تأليف كرد . اين ارتباط ميان مغرب و سوريه ، تصادفى نبود و بار ديگر وحدت رسوم فرهنگى و ادبى اقطار اسلامى را حتّى در آن روزگار مسلّم مىكند ، و نيز تصادفى نيست كه بيشتر آثار جغرافيايى اين دوران از سوريه و مغرب است . اكنون كه حق داريم از سوريه آغاز كنيم ، به گفت و گو از مؤلّفاتى كه در محيط عربى مسيحى به وجود آمده و تاكنون فرصت سخن دربارهء آن نبود آغاز مىكنيم . نوشته‌هاى جغرافيايى مسيحيان شرق به طور كلّى كم مايه است و اين را در ضمن گفت و گو از سريان و تا حدّى از حبشه يا كسانى كه آثار خود را به عربى نوشته‌اند ، معلوم داشتيم . اين گروه اخير ، از لحاظ عقايد به ميراث فرهنگى دوران اخير بيزانس و روم بيشتر از فرهنگ هلنى و نظريّات بطلميوس وابسته بودند . ضمن سخن از دورانهاى پيش به پديدهء جالبى برخورديم كه تعدادى از گزارشهاى مربوط به روم و گاه قسطنطنيه و انطاكيه كه مورّخان و جغرافىشناسان عرب به وجود آورده‌اند با منابع مسيحى شرقى ارتباط دارد . معمولا اين گزارشها ساختگى است و رنگ افسانه دارد و غالبا به وسيلهء سريانيان به نوشته‌هاى عربى رسيده كه بىگفت و گو مؤلفانش اينجاها را ديده‌اند ، ولى حكايات آن پر از مطالب خيالى است و براى خواننده قابل فهم نيست . در دوران تازه كه اينك از آن سخن داريم ، همه نوشته‌هاى جغرافيايى مسيحيان عرب

--> ( 1 ) نام روسيهء قديم . - ن .