عربى رونق خاص يافت . لازم نيست فهرستى از اين گزارشنامه‌ها بياوريم و بهتر است مانند موارد ديگر به يادآورى بعضى نمونه‌ها كه در محافل علمى معروفتر است يا نسبت به متون ديگر امتيازاتى دارد بس كنيم . مفصلتر از همه كتاب مناسك الحج محمّد اديب است كه به سال 1779 / 1193 ه . مربوط مىشود و به سال 1816 - 1817 / 1232 ه . در استانبول به چاپ رسيده و به وسيلهء بيانكى به طور ناقص به فرانسه ترجمه شده است ( 1825 ) . 245 امتياز كتاب از ديگر گزارشنامه‌هاى حجّ در اينجاست كه به وصف رسوم حجّ كه با تغييراتى ناچيز در مؤلّفات بسيار مكرّر شده بس نمىكند ، بلكه بتفصيل از سفر سخن مىكند و راهنماى دوستداران زيارت خانهء خدا تواند بود زيرا آثار راه را بخصوص آنچه با سرگذشت پيمبر ارتباط دارد 246 بيان مىكند . نفوذ منابع مكتوب را در كتاب مىتوان ديد ، زيرا معلوم شده كه بعضى از قسمتهاى آن بر جهان‌نما تكيه دارد . 247 رسائل با عنوان وصف طريق الحج فراوان است كه گزارش خشك و بىروح منزلهاى راه است ، 248 ولى گاهى اين گزارشها از لحاظ اقليم شناسى و تاريخ مكانهاى مورد بحث بىاهميت نيست ، ليكن در كتابهاى مختلف ، وصف يك‌جا مكرّر مىشود و تغيير قابل ملاحظه‌اى ندارد و چون مطالب با عجله به قلم آمده خطاهاى بسيار بدان راه يافته ، به علاوه ، قسمت مهمى از مطالب آن منقول از مؤلّفان سابق است . 249 در ميان اين گزارشها رسائلى را مىتوان يافت كه هدف ادبى دارد و مطالب آن ، بجز فايده و تعليم ، از لحاظ ادبى نيز بىارزش نيست . بهترين نمونهء اين نوع ، نوشتهء مؤلفى است كه اصل وى از اورفه ( رها ) بوده ، ولى مدتهاى دراز در حلب زيسته ، و پس از آن در استانبول مقام مهمّى يافته است . نام وى يوسف نابى ( متوفّى به سال 1712 / 1124 ه . ) است . 250 تعدادى مؤلّفات تاريخى دارد با اسلوبى خاص كه مخلوطى از شعر و نثر است . يك منظومهء تربيتى براى فرزند خود سروده كه وزنى پيچيده دارد و رواج بسيار يافته است . 251 همهء اين مؤلّفات به دوران وى و بعدا شهرت بسيار يافت و الگوى كار ديگران شد و مؤلّف عنوان « ملك الشعرا » گرفت . گزارش سفر حجاز وى به سال 1678 / 1089 ه . با عنوان تحفة الحرمين سبكى پر تكلّف دارد . سفر از اسكدار آغاز شده و از قونيه ، اورفه ، حلب ، دمشق ، و قدس گذشته است . تدوين كتاب حدود سال 1682 / 1093 ه . به سر رسيده و به سال 1849 / 1256 ه . در استانبول چاپ شده . مضمون كتاب سبكى با شكوه دارد ، امّا به گفتهء تشنر با سليقهء ما جور نيست 252 . اين قضيّه دربارهء گزارشهاى منظوم نيز صادق است كه مىتوان گفت غالبا از لحاظ مسائل اقليمى و جغرافيايى نيز ارزشى ندارد . 253 گزارش سفارتها ( سفارتنامه ) اگر به مقدار ، بيشتر از گزارشهاى حجّ نباشد با آن رقابت