تواند كرد . به طور كلّى سفارتنامه‌ها مايهء امتياز اين دوران است و بلكه بر همه نوشته‌هاى جغرافيايى تركى در قرن هجدهم به اندازهء حاجى خليفه و اوليا چلبى بر قرن هفدهم اثر گذاشته است . تشنر از آن ميانه هجده اثر را مىشمارد 254 كه بابينگر آن را تا بيست و شش بالا برده 255 و در واقع بيشتر از اين است ، 256 و در آن ميانه تعداد بسيارى مستقيما با روسيه مربوط است . تعدادى از آنها سابقا يا اخيرا به زبانهاى اروپايى ترجمه يا مختصر شده و پاره‌اى نيز در نيمهء اوّل قرن پيش به لهستانى و روسى برگشته است . پيشاپيش سفارتهايى كه در نوشته‌ها اثر گذاشته ، سفارت محمّد پاشاست كه به سال 1665 / 1075 ه . به وين رفت . اين سفارت با جلال و ابهت انجام گرفت و يكصد و پنجاه كس جزو آن بودند كه ، چنان كه به موقع گفتيم ، اوليا چلبى نيز از آن جمله بود كه بعدا به تنهايى سفر خود را به اروپاى مركزى ادامه داد . گزارش اوليا چلبى از اين سفارت كه در جلد چهارم كتاب بزرگ وى آمده قديمترين سفارتنامهء مفصّل زبان تركى است . 257 در اين رشته رابطهء نوشته‌هاى تركى و عربى بسيار محكم بود و اين قضيّه مخصوصا در سفارت معروف محمّد سعيد به فرانسه كه سلطان احمد به سال 1720 - 1721 / 1132 - 1133 ه . به دربار لوئى پانزدهم فرستاده بود نمودار است . 258 ديدار وى از پاريس جلب توجّه كرد و در مطبوعات فرانسه ، و حتّى در رشتهء عكاسى ، انعكاسى نيرومند داشت . 259 از كتاب سفارتنامهء او دو متن مفصّل و مختصر به جاست و از نيمهء قرن هجدهم بارها به چاپ رسيده و بيشتر از يك بار به فرانسه ترجمه شده است . سفير مسير خود را از طولون تا پاريس و مناظر معروف پايتخت و پذيرايى شاه و احتراماتى را كه نسبت به او رعايت شده 260 با تفصيل ياد كرده ، از مجموع آن يك تابلوى هنرى و جاندار به وجود آمده كه براى تركان و اروپاييان ، هر دو جالب است . گزارش وى و بيشتر از همه تبليغات پسرش سعيد كه در اين سفر همراه بود ، از عوامل مؤثر ايجاد چاپخانه در تركيه بود . 261 درخور ملاحظه آنكه اين اثر مورد توجّه عربان شد و از متن عربى آن نسخه‌هاى مكرّر 262 و از جمله يكى در مؤسّسهء مطالعات شرقى جزو مجموعهء روسو موجود است . 263 تعيين رابطهء اين نسخه‌ها و رابطهء متن تركى و فرانسه و عربى با همديگر محتاج تحقيق است و بىگفت و گو تحقيقى از اين گونه بار ديگر رنگ تركيبى نوشته‌هاى جغرافيايى آن دوران را نشان خواهد داد . گفت و گو از سلسلهء سفارتهاى فرانسه را ، كه در طول قرن هجدهم استمرار داشت ، با سفارت عبد الرحيم محب كه به سال 1806 / 1220 ه . رخ داد ختم توانيم كرد . 264 هدف سفارت اين بود كه ضمن تقديم هدايايى به ناپلئون وى را به رعايت مصالح تركيه به هنگام عقد پيمان صلح با روسيه قانع كند . عبد الرحيم در اين كتاب مفصّل كه 361 ورق به قطع رحلى