به طور كلّى با كتابى گرانقدر سر و كار داريم كه اهميت آن منحصر به قلمرو جغرافيا نيست ، بلكه به همهء ادب و تمدّن عربى مىرسد . به همين جهت حالت تفاخر حاجى خليفه را كه ضمن عبارات بليغ ، كتاب خويش را به پايان برده درك مىتوان كرد . البتّه خاتمه ، مطلب تازه‌اى ندارد ولى از لحاظ سبك و نظر مؤلّف دربارهء خويشتن ، كه مبالغه‌اش نمىتوان خواند ، بىاهميت نيست . گويد : و گفتار ما در موضوع مقرر به سر رسيد و هدف مطلوب انجام يافت و شرطى كه نهاده بوديم كامل شد . اميد هست كه طالبان همهء رشته‌هاى علوم را بس باشد و در هر باب راهى به مطلوب بيابند . در ضمن آن نكته‌ها و فايده‌هاى غريب و بديع آوردم و نادره‌ها كه از پيش در تأليفات ديگر نيامده بود ؛ و چه خوش بود اگر كسانى را يافته بودم كه در اين باب سخن آورده بودند يا پيشروى كه از كتاب وى فايده برگيرم و روايت او را به جاى گفتهء خويش آرم . و به پيشگاه خدا تضرع فراوان مىكنم و منت مىبرم كه عطاى خويش را به رضاى خويش بپذيرد و از تكلّفها و تصنعها كه به خاطر ديگران بوده و درگذرد و به كرم جميل خويش هر سخن كه دربارهء كتب و مؤلّفان مختلف گفته‌ايم و آنچه از اهل اديان آورده‌ايم و لطيفه‌ها و نارواها را ببخشد ، و به حرمت امين وحى خويش ما را از آتش فروزان مصون دارد و آن دم كه كسان را از حوض برانند ، ما را نراند ، و كتاب را براى ما و همهء نسخه‌گيران وسيلهء خير كند و ذخيره‌اى كه روز جزا وقتى كه همگان اعمال نيك خويش را حاضر بينند 105 به كار آيد ، و درخور ثواب و رضاى او شويم و ما را جزو اصحاب يمين و مشمول شفاعت خويش كند . و او - سبحانه و تعالى - را كه به فراهم كردن آن كمك كرد و بصيرت درك حقايق آن داد سپاس داريم و به او - كه نامش بلند باد - از دعاى نامسموع و علم بىسود و عمل نامقبول پناه مىبريم ، بخشنده‌اى كه اميدوار را محروم نكند و مخذول وى يارى نبيند و دعاى طالبان را رد نكند و كار مفسدان را به صلاح نيارد . و او ما را بس است كه سرورى نيكوست ، و صلوات او بر پيمبر ما ، خاتم پيمبران ، و آل و اصحاب او باد با سلام فراوان ، تا به روز رستاخيز . و ستايش خدا را كه پروردگار جهانيان است . 106 توجّه دانشوران ترك و عرب نسبت به كتاب حاجى خليفه كمتر از توجّه دانشوران اروپا نبود و براى آنها نيز مرجعى اساسى شد . در طى قرنهاى هجدهم و نوزدهم بارها كسان به نقد آن پرداختند يا بيفزودند ، يا مختصر كردند ، و در موارد بىشمار ضمن مطالعات و تحقيقات از آن بهره گرفتند . از چاپ فلوگل تصوّرى از كتاب مىتوان داشت . اين چاپ از چاپهاى مشرق گرانقدرتر است ، زيرا بر متنى منقح تكيه دارد كه بيشتر از يك قرن بعد ، ابراهيم