علوم را به دو گروه شرعى و فلسفى تقسيم مىكند . و سوّمى محمّد امين شيروانى ، مؤلّف الفوائد الخاقانيه است كه از لحاظ زمانى از دو نفر ديگر به حاجى خليفه نزديكتر است ، وى كتاب خويش را به سال 1614 / 1029 ه . به سر برد ، 84 و بناى آن بر رقم پنجاه و سه ، يعنى مجموع حروف احمد است . وى به ترتيب ، نخست از علوم شرعى ، سپس لغوى و آنگاه فلسفى سخن مىكند . بىگفت و گو ، حاجى خليفه به صاحبان فرهنگنامه‌هاى قديم در زمينه تقسيم بندى علوم ، از قبيل اكفانى ( متوفّى به سال 1348 / 749 ه . ) ، مراجعه كرده 85 ولى نامشان را نياورده است . امّا در تقسيم گستردهء علوم روش طاشكبرى زاده را گرفته و شمار علوم را تا سيصد رسانيده است . البتّه چنان كه خواهيم ديدگاه يك علم را زير عنوانهاى مختلف مىآورد و گاهى نيز اقسام مختلف يك علم را به صورت علوم مستقل ياد مىكند . يك بار علوم را در رساله‌اى كلّى به پنج گروه تقسيم كرده ، ولى به اين گفت و گو كه در مقدّمه آورده ، بس نمىكند ، بلكه در قسمت اصلى كتاب باز از آن سخن مىآورد و ، ضمن ملاحظات دربارهء نام كتابها ، مطالبى نه چندان دراز دربارهء آن مىگويد . در اينجا معمولا آنچه را در مقدّمه آورده تكرار مىكند ، ولى فروع مختلف هر علم را نيز با مهمترين مؤلّفات مربوط به آن مىآورد . مطالب مربوط به هر يك از علوم از لحاظ مقدار و اهميت به نسبت اهميت آن علم در دوران حاجى خليفه تفاوت مىكند . به همين جهت در بعضى از موارد رساله‌اى كوتاه و مستقل مىشود و در موارد ديگر جاى آن در متن كتاب خالى مىماند . نظر محقّقان دربارهء اصالت اين رسالهء جالب در تقسيم علوم و صفات بايستهء علما هر چه باشد ، بىگفت و گو از لحاظ تاريخ ادب در خور توجّه اساسى است ، زيرا خلاصه‌اى از اطّلاع نظرى و عملى مسلمانان را در اين زمينه در مدّتى بسيار طولانى از قرن نهم تا هفدهم به دست مىدهد . هامر بتقريب يك قرن و نيم پيش يعنى به سال 1804 با استفادهء از كتاب حاجى خليفه فرهنگنامه‌اى دربارهء علوم شرقى ، در بيشتر از هفتصد صفحه ، تأليف كرد و در اين كار توفيق يافت و منبع اساسى او كتاب حاجى خليفه بود . وى ترجمهء منتخبى از مقدّمهء كتاب را 86 با قسمتهايى از متن 87 دربارهء وصف علوم همراه با همهء خاتمه آورده است 88 كه در همين فصل دربارهء آن سخن خواهيم داشت . متأسّفانه مانند همهء كارهاى اين خاورشناس بزرگ ، اين برنامه نيز كه در واقع نخستين كوشش علمى وى بود و آن را از سال 1794 آغاز كرد ، 89 به هدف مطلوب نرسيد . بسيار شايسته است اگر يكى از محقّقان ، با توجّه به تكامل دانش از زمان هامر به بعد و رعايت نكات لازم در تدوين يك متن علمى موثّق از اين اثر بزرگ ، اين كار را بر مبناى تازه‌اى تكرار كند . در همين اواخر ( 1919 ) ويدمان خلاصه‌اى از كتاب حاجى خليفه را دربارهء علوم طبيعى و رياضى فراهم آورد و مطالب طاشكبرى زاده و مؤلّفان ديگر را بر آن افزود ، ولى كار وى منحصر به فهرست نامها و ترجمهء پاره‌اى از تعريفات است . 90 البتّه بايد گفت كه كار