در صفحات اين كتاب آمده به شمار نيست ، زيرا چنان در فرهنگ مكتوب فرو رفته كه مسائل عملى و تجربهء شخصى به آثار وى راه نيافته است ، ولى در عوض وسعت اطّلاعات وى قابل ملاحظه است و با سه رشتهء فرهنگ اسلامى ، يعنى نوشته‌هاى عربى و فارسى و تركى ، به خوبى آشنا بوده است . وى به علم علاقهء فوق العاده داشت و با همهء كوشش و نيروى خود بدان پرداخت و به حكم امانت نمىتوانست از آثار و حقايقى كه از غرب مىرسيد چشم بپوشد و پيوسته مىكوشيد تا از آن استفاده كند و در اين كار از تهمت بدعت و ضلال باك نداشت ، گر چه تكيه‌گاه اساسى او فرهنگ شرقى بود و منابع عربى را به يك سو نمىنهاد و آماده بود تا آنچه را تصادفا از راه ديگران به دو مىرسيد طبق روش خاصّ و مفاهيم فرهنگى خود بفهمد . وى به دورانى وابسته بود كه به حق دوران انحطاط - اگر نگوييم سقوط - فرهنگ عربى عنوان دارد ، ولى خود او دليلى روشن است كه فرهنگ مذكور در آن روزگار نمرده بود ، بلكه محتاج كوششى بىدريغ و خستگىناپذير و بىوقفه بود . سرگذشت حاجى خليفه در اين زمينه عبرت آموز است ، زيرا چنان كه مىگويد نتوانسته بود جز فواصلى كوتاه از زندگانى خويش را به علم اختصاص دهد . از سرگذشت وى اطّلاعات موثّق داريم ، زيرا شخصا در اين باب گزارشى نوشته و تاريخ زندگانى خويش را تا سال پيش از وفات رسانيده كه ذيل كتاب وى به نام ميزان الحق فى اختيار الأحق آمده است 63 و نيز جزو مطالبى كه ناشر به سال 1733 / 1146 ه . براى كتاب تقويم التواريخ فراهم آورده نكاتى در اين باب هست . 64 حاجى خليفه به سال 1609 / 1017 ه . در قسطنطنيه در خانهء يك كارمند حقير ديوان عسكرى متولّد شد . نام اصلى وى مصطفى بن عبد اللّه بود ، ولى پيوسته با لقب كاتب چلبى يا حاجى خليفه خوانده مىشد . پس از تعليمات مقدماتى معمول آن زمان به راه پدر رفت و از سال 1623 / 1032 ه . به ديوان پيوست تا در كار دبيرى تمرين كند و خيلى زود در شغلى حقير ، به عنوان محاسب واحدهاى سپاه در آناطولى ، مشغول كار شد و از اين رو در حمله به قلمرو ايران كه در كار محاصرهء بغداد به سال 1626 / 1035 ه . موفّق نشد ، همراه بود . به سال 1627 - 1628 / 1036 - 1037 ه . نيز در محاصرهء ارز روم كه آبازه پاشا باينىچريها در پيكار بود حضور داشت . 65 پس از چند سال به قسطنطنيه بازگشت و رئيس دبيران شد و لقب كاتب چلبى يافت . دروس شيخ العلماء قاضى زاده شوق دانش را در او برانگيخت ، پدر نيز او را تشويق كرد ، و در آغاز به آموختن عربى پرداخت ولى جنگ با ايران به سال 1629 / 1039 ه . مانع ادامهء درس شد ، و او همراه قواى عثمانى به همدان و بغداد رفت . به سال 1630 / 1041 ه . به وطن بازگشت و پيش قاضى زاده به آموختن تفسير و تدقيق در مطالب بيضاوى و غزالى پرداخت . به سال 1633 - 1634 / 1043 ه . با سپاه محمّد پاشا صدر اعظم به سوريه رفت . به سال