1633 - 1635 / 1043 - 1045 ه . در حملهء بزرگ بر ضد ايران ، كه سلطان مراد چهارم شخصا در رأس آن بود ، حضور داشت . وقتى در فصل زمستان سپاه در حلب اردو زد ، حاجى خليفه فرصت را غنيمت شمرد و به حجّ رفت . پس از آن به سال 1635 / 1044 ه . در محاصرهء اريوان حاضر بود . 66 در ايّام اقامت حلب كه هنوز مقام فرهنگى آن محفوظ مانده بود شوق دانش در او قوت گرفت و تقاضا كرد جزو ذخيره منظور شود ، و به قسطنطنيه بازگشت و براى مدت ده سال به آموختن تفسير و حديث و منطق و لغت پرداخت . پس از آن به آموختن رياضيّات و نجوم و جغرافيا و طب اشتغال گرفت ، و ارثى كه از خويشاوندى به او رسيد در كار آموختن كمكش كرد . در سرگذشت خويش بتفصيل مىگويد كه چگونه مبالغ گزاف براى به دست آوردن كتاب خرج مىكرد . 67 چيزى نگذشت كه شهرتش بالا گرفت و آهسته آهسته در مدارج درس بالا رفت . محمّد پاشا ، فرمانده سپاه عثمانى ، كه شخصا او را مىشناخت به سال 1648 / 1058 ه . به وى كمك كرد و معاون دوّم دارايى ديوان سپاه شد ( باش محاسبه ده ايكنجى خليفه ) ، و لقب حاجى خليفه يافت . اين كار فقط عنوان بود ، زيرا در هفته دوبار بيشتر به خدمت نمىرفت ، ولى شهرت وى به عنوان خبرهء امور مالى از شهرت علميش كمتر نبود و به سال 1653 / 1063 ه . براى شركت در كميسيون خاصّى كه به رياست سلطان محمّد چهارم براى گفت و گو از وسايل بهبود بودجه تشكيل يافت ، دعوتش كردند . به اين مناسبت يادداشتى تهيه كرد كه سالها بعد به مفتى بزرگ تسليم شد 68 و در قرن نوزدهم برناور آن را ، به عنوان منبعى مهم از مسائل مورد بحث خود ، به آلمانى ترجمه كرد . 69 پس از آن به سال 1863 / 1280 ه . احمد وفيق ، نويسندهء ترك ( متوفّى به سال 1819 / 1308 ه . ) كه بدين‌گونه مسائل توجّه داشت ، آن را منتشر كرد . 70 پس از آن حاجى خليفه مدت چهار سال به تحقيق و تدريس اشتغال داشت ، تا در سپتامبر سال 1657 / 1067 ه . به سبب قولنجى سخت در زادگاه خود ( قسطنطنيه ) درگذشت . 71 بعضيها تاريخ وفات وى را به سال 1658 / 1068 ه . گفته‌اند 72 كه به دقّت تاريخ سابق نيست . حاجى خليفه به هنگام مرگ از سن پنجاه نگذشته بود . 73 بابينگر حق دارد كه حاجى خليفه را بزرگترين مورّخ ادب در قلمرو عثمانى مىشمارد ، كه با همهء علوم معروف آن روزگار آشنا بوده است ، 74 ولى اگر ميراث ادبى وى را با آثار نويسنده‌اى از همين گونه ، چون سيوطى ، مقايسه كنيم ، اختلاف اساسى ميان آنها از لحاظ مقدار و هدف آشكار مىشود . آشنايى وى با همهء علوم معروف عصر بيشتر از همه در كتاب مفصّل كشف الظنون نمودار مىشود كه به منزلهء فرهنگنامه و فهرست عمومى تاريخ مؤلّفات مختلف است . ولى حاجى خليفه ، به خلاف سيوطى ، در مقامى نبود كه بتواند در هر يك از فروع دانش آن زمان كتابى تأليف كند . از لحاظ مقدار نيز محصول علمى وى به مراتب از سيوطى كمتر بود ،