فصل 21 نوشته‌هاى جغرافيايى تركى از قرن پانزدهم تا نوزدهم / نهم تا سيزدهم ه . تحقيقى گرانقدر و موثّق دربارهء سير نوشته‌هاى جغرافيايى تركان عثمانى در دسترس ما هست كه در نوشته‌هاى فارسى و حتّى ، در بعضى از موضوعها ، در نوشته‌هاى عربى نيز نظير آن وجود ندارد . به سال 1922 پروفسور فرانتس تشنر اين موضوع را براى خطابه‌هاى دانشگاهى خود انتخاب كرد و بعد آن را دستكارى كرد و مطالب مهمّى بيفزود و به صورت مقاله‌اى مفصّل در پنجاه صفحه انتشار داد . 1 طبعا هدف اصلى وى اين بود كه طرح اصلى نوشته‌هاى جغرافيايى تركان را روشن كند ، ولى در عين حال تا حدود امكان نام مؤلّفان و آثار معتبر را ياد كرد و فهرستى از منابع مهمّ اين موضوع فراهم آورد . كوشش وى از اين جهت ، و جهات ديگر نيز ، به نسبت فراوان از كوشش مشابه آن كه سابقا و وستنفلد در زمينهء نوشته‌هاى جغرافيايى عربى انجام داده بهتر است و براى نخستين بار بحثى منظّم و قابل اطمينان به دست مىدهد كه محقّق را از كنجكاويهاى جداگانه بىنياز مىكند . كرامرس در مقالهء دايرة المعارف اسلام كه به عنوان بحث عمومى از تكامل نوشته‌هاى جغرافيايى سراسر مشرق اهميت فراوان دارد ، هنگام گفت و گو در جغرافياى تركان عثمانى بر تحقيق تشنر تكيه فراوان داشته است . طى بيست سال اخير مطالب ديگر فراهم آمده و چاپها و تحقيقات تازه صورت گرفته و مىبايد بسيارى چيزها بر مقالهء تشنر افزوده شود . در اين مورد كتاب مفصّل بابينگر دربارهء مورّخان آل عثمان از لحاظ كلّى در زمينهء تاريخ نوشته‌هاى جغرافى تركان بىفايده نيست ، زيرا مؤلّف ، در ضمن آن از آثار جغرافيايى نيز سخن آورده است . 2 از جملهء مطالعات مستقل دربارهء موضوعات خاصّ ، تعدادى مقالات تشنر كه صميمانه و مجدّانه كوشيده تا پاره‌اى از مسائل جغرافيايى مربوط به همين زمينه را روشن كند ، در خور توجّه است . نوشته‌هاى جغرافيايى تركى كه تشنر طرح اصلى آن را توضيح كرده ، در بحث كنونى ما اهميت اساسى ندارد ، و آنچه از