نقطهء تحول بعدى را در نقشه‌هاى ممتاز پرتغالى مىبيند كه تا به سال 1648 براى دريانوردى اقيانوس هند راهنماى درجهء اوّل بود . 144 وقتى منابع عربى كتاب محيط به دست آمد ، معلوم شد كه مىبايد اين همه ستايش متوجّه ناحيهء ديگر شود . فران ، از 1913 به بعد ، در ضمن تحقيقات مكرّر تا حد افراط مصر بود كه محيط ترجمه و احيانا ترجمهء كلمه به كلمهء آثار احمد به ماجد و سليمان مهرى است ، به طورى كه سيدى على ريس كارى جز روايت آن نداشته است . 145 در خاتمهء يكى از تحقيقات اخير خود چنين گويد : « از موقعى كه منابع عربى محيط كشف شد اين كتاب از نظر ما اهميتى را كه در قرون پيش داشت از دست داد . در واقع سيدى على ريس ، منابع عربى را كلمه به كلمه ترجمه كرده و مطالب ناچيزى بر آن افزوده كه احيانا نتيجهء معكوس داشته است . » 146 اين نظر فران ، زياده روى است و ، به نظر توماشك ، سيدى على ريس از اطّلاعات خويش چيزهايى بر مطالب منابع عربى افزوده است ؛ از آن جمله ملاحظات وى دربارهء محصولات عمدهء اقطار مختلف و نقاط متقاطر كرهء زمين و كشف امريكا به وسيلهء اسپانيوليها و پرتغاليهاست . 147 كاله كنجكاوى مؤلّف را دربارهء ابزارهاى نجومى دريانوردى ، كه در كتاب محيط آمده و عربان از آن خبر نداشتند ، 148 بر اين قسمت افزوده و توضيح مىدهد كه چگونه مؤلّف آن را مىشناخته 149 و ترتيب به كار گرفتن آنها را مىدانسته است . 150 كاله قبول دارد كه پس از دسترسى به منابع عربى به طور كلّى اهميت كتاب محيط از دست رفته است ، ولى از نكات مذكور معلوم مىشود كه ريس دريانوردى ماهر بوده كه از منابع خود هوشيارانه بهره گرفته است ، و آن قسمت از كتاب كه در منابع عربى نيست پيوسته اهميت خود را حفظ خواهد كرد ، و به همين جهت كتاب محيط را در اين مورد بخصوص درخور محكوميت شديد فران ، كه البتّه تا حدّى موجّه به نظر مىرسد ، نمىتوان دانست . جالب آنكه كتاب محيط ميان تركان رواجى نيافت ، شايد از اين جهت كه مطالب آن تخصّصى بود و فقط ميان خبرگان مسائل دريايى يا علاقه‌مندان مسائل جغرافيايى رواج توانست گرفت . رنگ تخصّصى مطالب در اسلوب كتاب نيز نمايان است ، و به علّت توضيحات فنّى مطلقا نمىتوان دريافت كه مؤلّف نويسندهء بزرگى نيز بوده است . توماشك اسلوب كتاب را ملال انگيز و پرچانه مىشمارد ، امّا علاقه‌مندان مطالب كتاب حق آن را شناخته‌اند ، مثلا حاجى خليفه ، همهء مطالب باب چهارم را دربارهء جاوه و سوماترا و سيلان در كتاب جهان نماى خود آورده و نيز گزارش جزاير نيكوبار و مالديو را كلمه به كلمه نقل كرده است . 151 يك كتاب ديگر نيز كه رنگ جغرافيايى دارد با نام سيدى على ريس پيوسته كه عنوان آن مرآت الممالك است و شايد از لحاظ جميع خوانندگان اهميت آن بيشتر است . در اين