گونه‌گون در او مؤثر افتاد و همهء مطالب مربوط به آن محتاج به تحقيقى خاص و مستقل است و اين كار را در يك طرح عمومى نظير اين انجام نمىتوان داد . به همين جهت به عرضه كردن مختصرى از تصوّرات جغرافيايى قرآن بس مىكنيم و تا حدود امكان به روشها و نظرياتى مىپردازيم كه به دورانهاى بعد در نوشته‌هاى جغرافيايى جهان اسلام نفوذ مؤثر داشته است . مسائل جغرافيايى در قرآن به طور كلّى كم است ، به علاوه ، هميشه نمودار مايهء خالص عربى نيست و آنچه معمولا « ميراث جغرافيايى اسطوره‌اى » 27 ناميده مىشود در آن ميانه بسيار كم است . و چيزى كه بويژه تحليل مايه‌هاى موجود را دشوار مىكند اين است كه معنى قصه‌هاى قرآن حتّى براى [ حضرت ] محمّد [ ص ] هميشه روشن نبوده است ، « 3 » چنان كه در موارد مكرّر از متن قرآن بوضوح معلوم مىشود كه [ حضرت ] محمّد [ ص ] به عبارتهاى پيچيده و سبكهاى مبهم سخن گفته است . 28 « 4 » قرآن ، به خلاف شعر جاهلى ، به توصيف آسمان و زمين توجه بسيار دارد . 29 درباره آسمان غالبا نظريّهء قديمى آسمانهاى هفتگانه 30 را تكرار مىكند كه از روزگار بابليان معروف بود « 5 » و هنوز هم در عباراتى از قبيل « گويى در آسمان هفتم است » 31 و استعمال كلمهء « آسمانها » به جاى « آسمان » باقى مانده است . سخن از آسمانهاى هفتگانه در قرآن مكرّر آمده « 6 » ( سورهء 2 / آيهء 27 ، 17 / 46 ، 23 / 88 ، 41 / 11 ، 65 / 12 ، 67 / 3 ) و مىگويد كه طبقه به طبقه بالاى هم بنيان شده ( طباقا : 71 / 14 ) و به صورتى استوار ( شدادا : 78 / 12 ) و مانند راههاست ( طرائق : 23 / 17 ) كه خورشيد و ماه در آن مىرود و هر يك در فلك خود شناور است ( 21 / 34 ، 36 / 40 ) . و گويا لفظ فلك خود نيز از ريشهء بابلى است . 32 و اين آسمانهاى هفتگانه بىستون برپاست ( 13 / 2 ، 31 / 9 ) و فقط به قدرت الهى تكيه دارد ( 22 / 64 ) ولى صورت آن ، آشكارا مادّى است ، در موارد مكرّر و لو به طور مجاز از امكان سقوط پاره‌هاى

--> ( 3 ) . معلوم نيست مؤلف به كدام ابهام و روشن نبودن اشاره مىكند . آيات قرآن در اين باره كاملا روشن است . گويا اين گونه مؤلفان چون زبان عربى زبان مادريشان نيست ، و آن را درست فرا نمىگيرند ، دچار ابهام و اشكال مىشوند ( ب ) . - و . ( 4 ) . معلوم نيست مؤلف به كدام ابهام و روشن نبودن اشاره مىكند . آيات قرآن در اين باره كاملا روشن است . گويا اين گونه مؤلفان چون زبان عربى زبان مادريشان نيست ، و آن را درست فرا نمىگيرند ، دچار ابهام و اشكال مىشوند ( ب ) . - و . ( 5 ) در قرآن مجيد ، « سموات سبع » ( آسمانهاى هفتگانه ) ابدا به معناى منظومهء قديمى بابلى يا بطلميوسى به كار نرفته است ، بلكه مقصود از آن چيز ديگر است . اين موضوع در روايات و كتب تحقيقى توضيح داده شده است . مؤلف از اين مسائل و تحقيقات آگاه نبوده است . ( ن ك : الهيئة و الاسلام و ترجمه فارسى آن ، هيئت و اسلام . ) - و . ( 6 ) در قرآن مجيد ، در اين موارد كلمهء « بنيان » كه به معناى ساختمان و بناى مادّى و حسى است به كار نرفته است ، بلكه ، كلمهء « بناء » به كار رفته است كه در زبان عربى داراى معناى مجازى است . پس صورت آن ، آشكارا مادى - به معنايى كه مؤلف مراد مىكند - نيست . ذكر مجازى سقوط پاره‌هاى آسمان در قرآن نيز در برابر كفّار است ، يعنى اگر به فرض چنين هم بشود ، شما بر سر انكار خود پاى مىفشاريد ( ب ) . - و .