ضمن سفرهاى خود فارس را هم ديده بود ، امّا بدشوارى مىتوان به استناد اين نكته گفت كه وى حادثه‌اى واقعى را تصوير مىكند . شايد زير نفوذ اين ابيات معروف نابغه و اعشى نام تركان در اشعار قديم پيوسته همراه با نام كابليان مىآمده است . نوع اطلاعات جغرافيايى موجود به نزد بدويان جاهليّت ، بتقريب چنين بود . اما بموازات اين ، مراكز تمدّنى با تمدّن پيشرفته وجود داشت كه در آنجا تصوّرات جغرافيايى دامنه دارتر و متنوّعتر پديدار توانست شد . مقصود دولتهاى غسّانيان و لخميان نيست كه در محيط دو تمدّن پيشرفتهء بيزانس و ايران قرار گرفته بودند ، ولى هيچ گونه مطلبى به زبان عربى كه با موضوع تحقيق ما ارتباط داشته باشد به جاننهادند . در قسمت مربوط به مراكز بزرگ تمدّن در خود عربستان كه در آنجا گروهى از يهود و نصارا با مردم بومى آميخته بودند ، مىتوان كاملا به قرآن تكيه كرد . اطّلاعات اساسى [ حضرت ] محمّد [ ص ] ، از محيط زندگى خود ، يعنى محيط زندگى مدنى حجاز ، بيگانه نبود . مسلم است كه [ حضرت ] محمّد [ ص ] مردى امّى بود . و اين حقيقت نتيجهء جالبى دارد و ما را به اين فرض مىرساند كه قرآن مجموعه معارفى است كه محمّد از راه سماع بدان دست يافته بود ، يعنى يك نمونهء كلى از فرهنگ عمومى آن محيط بود . « 2 » طبعا دامنهء اين معلومات و مطالب متعلّق بدان از اطّلاعات بدويان كه نمونهء آن در اشعارشان آمده خيلى گسترده‌تر بود و توجّه به مجموع آن دشواريهاى خاص ندارد ، ولى تتبع موارد و منابع و اوضاع مقارن با ظهور آن كارى بسيار دشوار است ، زيرا عواملى كه در [ حضرت ] محمّد [ ص ] نفوذ داشت و شخصيّت او را صيقلى كرد بسيار متنوع است و از طريق

--> باكرتها حولى ذوو * الآكال من بكر بن وائل [ مترجم عربى ] ( 2 ) اين نظر مؤلف اشتباه است . چرا نتيجهء جالب امّى بودن محمّد ( ص ) اين نباشد كه اين علوم به او وحى شده است ؟ مؤلف مىخواهد طبق عقيدهء خود مسئله را توجيه كند و همه چيز را از همان يك زاويه ببيند . و معلوم است كه اين نظر علمى نمىتواند بود . مستشرقين مىكوشند مباحث اسلامى را در هر بحثى وارد كنند و نظر مخالف بدهند و به صورتى مرموز اعمال غرض كنند . چنان كه مؤلف در اين فصل ، گاه گاه ، همين كار را كرده است و چيزهايى گفته است نادرست . آنچه او اظهار داشته مقدارى مربوط است به ديدگاه خاصّ مؤلّفان و مورخان شوروى [ سابق ] ، كه مىكوشند با كمال تعصّب اين ديدگاه را بر همهء موارد منطبق كنند . و بديهى است كه اين انطباق همواره درست نيست . اينها باعث شده است تا در ترجمهء عربى اين كتاب ، يكى از محققان عرب ، دكتر بنت الشاطى استاد دانشگاه عين شمس و صاحب تأليفات بسيار توضيحاتى بر كتاب بيفزايد و اشتباهات مؤلف را روشن كند و تناقضها و نارساييهاى گفتار او را - در موارد ياد شده - پيش چشم نهد . ما در چند مورد - در پا برگ - توضيحات محقق نامبرده را با علامت ( ب ) نقل مىكنيم . - ويراستار