جغرافيايى آشنا شده كه دربارهء آن گويد « نقشهء جغرافيايى دريا را بر پوستى كشيده‌اند و نام همهء شهرهاى ساحلى و جزيره‌ها را بر آن نمودار كرده‌اند و جهت بادهاى مختلف و نيز مسافتها كه كشتى پيموده و خواهد پيمود به ميل معيّن شده و آن را قطب نما نامند » . 168 اشتباه اخير تمجروتى نشان مىدهد كه دريا و اصطلاحات دريايى تا چه حد براى مؤلّف ما نامأنوس بوده است . توصيف استانبول ، 169 چه هنگام گزارش ديدار با سلطان و چه هنگام توصيف شهر ، مفصّل است و به مسجد اياصوفيا و مسجدهاى ديگر ، تجارت ، مشاغل ، و زندگى مردم شهر ، و رواج علوم اسلامى در استانبول كه به نظر وى همانند سرزمينهاى عربى است توجّه خاص دارد . تعداد بىشمار نسخه‌هاى خطّى كه از همه جا به استانبول مىرسيده و براى اهل مطالعه مراجع همهء رشته‌هاى علوم بوده و در مساجد يا در بازار به دست مىآمده ، نظر او را جلب كرده است . 170 در بازگشت به وطن تمجروتى همان راه آمدن را گرفت و در وصف شهرهاى بزرگ مثل طرابلس وسوسه و جز آن به مؤلّفان سلف تكيه كرد . 171 در قسمت اخير كتاب ضمن سخن ، از پذيرايى سلطان در فاس و رسوم دربار مراكش بتفصيل ياد مىكند . در خاتمه تعدادى از قصايد مؤلّف هست كه بعضى از آن مربوط به مسائل مغرب است . تمجروتى كمى بعد به سال 1594 - 1595 / 1003 ه . به مراكش درگذشت . 172 كتاب او در وطنش شهره بود ، « و فرانى » تاريخنگار ( متوفّى حدود سال 1738 / 1151 ه . ) در آغاز قرن هجدهم گزارش وى را دربارهء مراكش در كتاب معروف خويش دربارهء تاريخ سلاطين سعدى آورده است . 173 تاريخنويسى به مغرب مدّتها بيشتر از ديگر مناطق عربى استمرار داشت و سفرنامه نويسى تا قرن نوزدهم همچنان رايج بود . اثرى ديگر مربوط به دوران تمجروتى هست كه هر چند عربى نيست و به زبان اسپانيولى و خطّ عربى نوشته شده ، بايد آن را خاتمهء اين فصل كنيم . اثر مذكور از جمله نوشته‌هاى معروف به « الخميادو » « 4 » است كه مورها به جا نهاده‌اند . اينان عربان مسيحى شده بوده‌اند كه پس از سقوط غرناطه به سال 1492 و برون شدن مسلمانان از شبه جزيرهء ايبرى در اسپانيا ماندند . نسخهء خطى اين اثر ضمن مجموعه‌اى از مؤلّفات الخميادو به‌جاست كه به سال 1884 از داخل ديوار يك خانه قديمى در شهر مناسد به دست آمده و به احتمال قوى يكى از مورها هنگام ترك وطن آن را مخفى كرده و در حدود سه قرن محفوظ مانده و به صورت يك گنج علمى گرانقدر درآمده است .

--> ( 4 ) Aljamiado . اين كلمه تحريف اسپانيايى كلمهء عربى « الأعجميّه » است . - مترجم عربى .