ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )
365
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )
از جمله آثار الخميادو ، قصيدهاى دربارهء سفر حجّ است كه از نظر ما اهمّيّت خاص دارد و عنوان آن چنين است : قصيدهء يك حاجى كه از بوى مونسون سفر كرد . گر چه مؤلّف را نمىشناسيم امّا محل اقامت وى كه از آنجا سفر آغاز كرده مشخّص است و آن دهكدهاى كوچك در فاصلهء شانزده كيلومترى جنوب شهر مونسون آراگون در درهء رود سنكاست . اين دهكده در قديم پوديوم مونتسونى نام داشته . سپس نام يوئيو دموروس گرفته و بعد به نام يوئيو دسانتاكروز شهرت يافته است . و همهء مردمش مور بودهاند . بدين جهت به سال 1591 و دوران نزديك آن ، يعنى پايان قرن شانزدهم يا آغاز قرن بعد ، دستخوش كشتار و شكنجهء سخت بوده است . تاريخ سفر شاعر گمنام نشان مىدهد كه مورها حتّى پس از يك قرن از سقوط غرناطه و تحمل كشتارها و شكنجهها تا چه حد در عقيدهء مسلمانى خويش استوار و سر سخت بودهاند . مؤلّف ما از آراگون به بلنسيه رفته و از آنجا به كشتى يكى از ونيزيان نشسته كه به سويس مىرفته است . كشتى پس از توقف به ديگر بندرهاى تونس و جزيرهء جربه و تحمّل چند طوفان سخت به اسكندريّه رسيده است . در قاهره مؤلّف به كاروان حجّ پيوسته و از راه خشكى به حجّ رفته ، امّا در بازگشت نتوانسته به آرزوى خود برسد و طور سينا و قدس را زيارت كند ، ولى در قصيدهء خويش با تكيه به اطّلاعاتى كه از ديگران شنيده چند بيتى دربارهء آن آورده است ، و از باقيماندهء راه تا اسپانيا چيزى نمىگويد . اين قصيدهء وصفى كه در نوع خود نظير ندارد ، هفتاد و نه مقطع هشت مصرعى است و اگر به گفتهء اهل خبره اهمّيّت ادبى قابل ملاحظه ندارد ، ولى به هر حال سرشار از عواطف پاك است و مطالب جالب و گرانقدرى از محيط عجيب زندگى مؤلّف به دست مىدهد . بعضى از محقّقان نفوذ مسيحىگرى را در بعضى از گوشههاى قصيده ديدهاند ، مثلا روز قيامت به صورتى شاعرانه توصيف شده كه مورد قبول پرهيزگاران مسلمان نيست . قصيده روى هم رفته به آسانى قابل فهم است و اسلوب آن گاهى به مرحلهء كمال هيجان و تأثّر مىرسد : توصيف غالبا پر رونق است و به طور كلّى نمونهاى خوب از نوشتههاى مورها به شمار است . از نظر ما يك نكته مهم است كه مؤلّف فهرستى از بلاد اسلام به ترتيب نفوذ هر يك از مذاهب چهارگانه در آنجا به نثر همراه قصيده آورده است . و بدين سان صورت كاملى از بلاد اسلام ، چنان كه آخرين نمايندهء تمدّن عربى اسپانيا نزديك به آغاز قرن هفدهم مىشناخته ، به دست داريم كه متأسّفانه نسخه برداران تحريفات فراوان در آن كردهاند و از اين رو در خور تحقيقى ديگر است .