كتاب فراهم كرد و اروپا پيش از جهان عرب با آن آشنا شد . فقط در عصر جديد بود كه به كمك چاپ اروپايى كتاب كه در مشرق نيز بارها تجديد شد بتدريج به صورت منتخبات درسى ، و احيانا كتاب مطالعه ، به محافل روشنفكر عرب راه يافت و بهترين نمونهء آن سه جزوه‌اى است كه فؤاد افرام بستانى به سال 1927 جزو سلسلهء معروفش [ الروائع ] آورده است . نمىشد كه ابن بطوطه ، دست كم براى گزارش مفصّلى كه از آسياى صغير دارد ، مورد توجّه بزرگان عثمانى قرار نگيرد ، در صورتى كه كتاب وى در موضوعات ديگر نيز مطالب مهم دارد . از سالهاى اول دههء هفتم قرن پيش قسمتهايى از كتاب در روزنامه تقويم وقايع كه محور آن كمال افندى بود ترجمه شد 122 و ترجمهء كامل كتاب ، كه به وسيلهء داماد محمّد شريف انجام شده بود ، در پايان همان قرن در سه جلد به چاپ رسيد ( 1897 - 1901 / 1315 - 1319 ه . ) 123 محمّد جودت ، دانشمند ترك متوفّى به سال 1935 ، تعليقاتى رسا بر روايت ابن بطوطه از رسوم « اخى » در آسياى صغير و مقايسهء آن با رسوم « جوانمردان » ( فتيان ) عرب دارد . 124 به هر حال بايد گفت كه آشنايى عربشناسى اروپا با ابن بطوطه دير ، و خيلى ديرتر از ادريسى و حتّى ابو الفدا ، صورت گرفت و نام او در فرهنگنامه دربلو ، كه خلاصهء اطّلاعات عربشناسى را تا قرن هجدهم فراهم آورده ، يا در مجموعهء اشنورر كه نام همهء مؤلّفات عربشناسى تا به سال 1810 در آن هست ، نمىتوان يافت . در آغاز قرن نوزدهم براى اوّلين بار ابن بطوطه كشف شد و اين كار نه به وسيلهء دانشوران بلكه به وسيلهء زيتسن ( 1808 ) و بوركهارت جهانگرد انجام شد كه قدر همكار مغربى خود را چنان كه بايد شناختند ، و نسخه‌هاى خطّى خلاصهء بيلونى براى اوّلين بار به كمك آنها به اروپا رسيد ( كتابخانه‌هاى گوتا و كيمبريج ) و متن آن به دسترس دانشوران قرار گرفت و نخستين بار كوزگارتن و آپتز ، شاگرد وى ، به تحقيق دربارهء آن پرداختند . اوّلى يك تحليل كلى از سفرنامه را با سه قسمت از متن ، با ترجمه و تعليق ، به عنوان « سفرنامهء فارسى » و « سفرنامهء مالديوى » و « سفرنامهء آفريقايى » انتشار داد ( 1818 ) . و دوّمى همين كار را در مورد گزارش كتاب از ساحل مالابار انجام داد ( 1819 ) . ترجمهء كامل مختصر كتاب به وسيلهء لى ، دانشمند انگليسى و استاد دانشگاه كيمبريج ، پيشرفتى در كار مطالعهء ابن بطوطه به شمار بود ( 1829 ) . و ، به خلاف آن ، ترجمه پرتغالى مورا ( 1840 - 1855 ) 125 بر بنياد نسخه‌اى خطى - كه در حدود سال 1797 از فاس به دست آمده بود - مورد توجّه كافى قرار نگرفت . 126 اصل كتاب پس از فتح الجزاير به دست فرانسويان و تسلّطشان بر قسنطينة به دست آمد و پنج نسخهء خطى از آن به كتابخانهء ملى راه يافت كه از آن جمله دو تا كامل و قسمتى از آن دو به خط خود ابن جزى بود . و دانشوران فرانسه پس از كوششهاى مكرّر براى چاپ و ترجمهء بعضى از قسمتهاى كتاب توانستند نخستين چاپ كامل آن را با ترجمهء فرانسه