چين را نديده است . به نظر شفر اندكى از روايات وى دربارهء چين در خور توجّه است . 106 بايد بر اين گفته افزود كه روايات وى از سرزمين مذكور كم نيست . 107 فران ، خبرهء نوشته‌هاى اسلامى دربارهء خاور دور ، به اين نتيجه رسيده كه ابن بطوطه هندوچين و چين را نديده و روايت مربوط به آن را بدون توفيق قابل ملاحظهء از منابع مختلف به هم بافته است . 108 چنان كه از پيش گفته‌ايم ، ابن بطوطه به طور كلى با نوشته‌هاى جغرافيايى خوب آشنا نيست . امّا نكات معيّنى هست كه قبول اين فرض را كه وى همهء گزارش خود را از مسموعات گرفته دشوار مىكند . مثلا مشكل بتوان گفت كه ابن بطوطه بىآنكه چين را ديده باشد ، ناچار بوده بگويد كه در آنجا به يكى از اهل سبته برخورده ، و نام او را ياد كند و بگويد كه برادر همين شخص را در سودان غربى ديده است . 109 بىگفت و گو در اينجا سخن از اشخاص واقعى در ميان است كه بسيارى كسان هنگام بازگشت ابن بطوطه در مراكش آنها را مىشناخته‌اند و بنا بر اين معقول نبوده كه براى منظورى چنين ناچيز شهرت خويش را لكه دار كند . در همين سالهاى اخير ياماموتو ، محقّق ژاپنى ، دربارهء سفر ابن بطوطه به نتيجه‌اى رسيده كه چون نظر فران سخت نيست ؛ گويد : به زحمت مىتوان گفت كه همهء حكايتهاى ابن بطوطه دربارهء چين حاصل تخيّل است . البتّه در گزارش مفصّل وى پاره‌اى نكات پيچيده هست ، ولى بعضى از مطالب آن بر مشاهدهء بىواسطهء چين تكيه دارد . به علاوه ، نمىتوان گفت روايات وى كه به وسيلهء منابع چينى و سفرنامهء ماركوپولو تأييد شده بافتهء خيال او بوده است . 110 ياماموتو بنا بر علل و اعتباراتى عمومى ، روايت ابن بطوطه را دربارهء سرزمين دشوارياب طوالسى بدقّت تحليل كرده است . ضمنا بايد بگوييم كه بعضى از محقّقان روايت وى را مسخره كرده‌اند ، مثلا يول دانشمند دربارهء آن گفته « اين سرزمين را در اطلسهايى كه نقشه‌هاى دريايى مرحوم گاليور در آن ثبت شده جست و جو بايد كرد » . 111 با اين همه ، بعضى محققان به اندازهء يول ترديد نداشته‌اند و آن را در جزيرهء بورنئو 112 و ميان جاوه و شامبا در كوشنشين جست و جو كرده‌اند 113 و اخيرا آن را در تونكن جاى داده‌اند . 114 ياماموتو دلايل قوى دارد كه طوالسى همان شامباست 115 كه بر راه ميان هندوستان و چين است . 116 و شايد ابن بطوطه به علت ندانستن زبانهاى محلّى دستخوش داستانهاى خرافى شده 117 كه مترجمان محلّى دربارهء اين سرزمين براى او گفته‌اند . بنا بر اين ، روايت ابن بطوطه حتى در وضعى چنين نامناسب ، مانند سابق مورد ترديد محقّقان معاصر نيست ؛ بخصوص كه جهانگردان متأخّر صحّت روايت وى را از جاهاى مجاور مثلا جزاير مالديو كاملا تأييد كرده‌اند . 118 نقل ملاحظهء ابن خلدون در اين مورد جالب است ، بخصوص كه او از مؤلّفان