مىآورد ، ولى اسلوب آن با كتاب قزوينى تفاوت بسيار دارد ، زيرا وطواط در آغاز هر قسمت از اثر خويش تأكيد مىكند كه هدف وى از مطالبى كه عرضه مىكند علم آموختن يا استنباط نتايج عملى نيست و اين كار را به متخصّصان وا مىگذارد ، مثلا در فن اوّل كه از هيئت سخن دارد به ناحيهء عملى آن ، كه منجّمى است ، توجّه ندارد . 10 در فن سوّم نيز كه از حيوان سخن هست از سود و زيان يا تشريح اعضاى آن چيزى نمىگويد « زيرا اينها در كتابهاى ديگر آمده » . فن چهارم نيز كه از گياه بحث مىكند از نفع و ضرر گياه ، ماهيّت ، نيرو ، و طبيعت آن سخن ندارد ، بلكه شمه‌اى از تجربيّات كشاورزان و طرق كشت و نگهدارى آن مىگويد . 11 مؤلّف انكار ندارد كه هدف وى فراهم آوردن مجموع مطالبى است كه به دوران وى دانشوران عرب و يونان و سريان دربارهء زمين و آسمان مىدانسته‌اند و آشكارا كشش ادبى بر تمايل علمى او غلبه دارد . 12 از اين رو مقدارى نثر و شعر مىآورد ، آن هم از انواع مختلف و بسيار زيباى آن ؛ كه اين خود حاكى است از اطّلاعات ادبى بسيار او . به همين جهت كتاب او به علومى كه « فنون » مختلف كتاب را به آنها اختصاص داده منحصر نمانده است ، بلكه قسمت اعظم آن از ادب گفت و گو مىكند ؛ 13 و اين در كيفيّت تنظيم مطالب هر باب نمايانتر مىشود كه گفتار خويش را با آيات قرآن و احاديث پيغمبر و مطالب تفسير آغاز مىكند و آنگاه نظريات دانشوران يونان و عرب را مىآورد ، و معمولا توضيحات لغوى يا شواهد ادبى به معنى وسيع ، چون مثل و لطيفه و شعر ، به دنبال آن مىآيد 14 و به گروهى بسيار از شاعران دورانهاى مختلف استشهاد مىكند 15 و از كتابهاى فراوان نام مىبرد . 16 كتاب يك اثر نقلى است كه در قلمرو نوشته‌هاى عربى از قرن دوازدهم به بعد معمول بوده است ، ولى به هر حال يكى از محقّقان معدودى كه كتاب را به خوبى مطالعه كرده‌اند عقيده دارد كه جديدتر و پرمايه‌تر از كيهان نگارى قزوينى است 17 و مانند او تمايل آشكار به عجايب ندارد . معرّفى كتاب آسان نيست براى آنكه تا كنون چاپ نشده ؛ به علاوه ، در هر يك از نسخه‌هاى خطّى فقط قسمتهايى از آن هست 18 و تنها نسخهء كاملى كه تا كنون به دست آمده از كتابخانهء مارونى حلب است كه يكى از نمايندگان نهضت ادبى شام ، جرمان فرحات ( 1670 - 1732 ) ، 19 از قرن هجدهم انظار را متوجّه آن كرد و به سال 1727 20 فهرست مطالب آن را فراهم آورد . پس از آن دو تن از دانشوران حلب 21 هر كدام توصيفى دقيق و مفصّل از كتاب كرده‌اند كه در كار معرّفى كتاب بايد بر يكى از آن دو تكيه كرد . كتاب مباهج الفكر كه يك اثر نقلى متأخّر است ، منحصر به جغرافيا نيست ، و بنا بر اين از لحاظ تكامل نوشته‌هاى جغرافيايى چندان جلب توجّه نمىكند ، و بلكه اهميّت نسبى آن از اين جهت است كه توصيفى از محيط آن روزگار دارد . به علاوه ، نمودارى از مرحلهء اوّل