دايرة المعارفهاست و به كمك آن رابطهء اين گونه مؤلّفات را با كيهان نگارى و مؤلّفات ادبى ديگر معلوم مىتوان كرد . بىگفت و گو ، كتاب ياد شده در تكامل اين رشته نقشى معتبر داشته و با دايرة المعارف نويرى رابطهء نزديك دارد . شاهد سخن آنكه نويرى نه تنها مكرّر از آن نقل كرده ، بلكه شايد تقسيم كتاب خود را به « فنون » از آن گرفته و احيانا محتويات آن را نيز نگاه داشته است . مثلا در قسمت خاصّ گياه ، نويرى ترتيب گياهان را عينا مانند وطواط آورده است ، 22 بنا بر اين ، هم مطالب و هم فصل بندى نشان مىدهد كه دو كتاب با يكديگر رابطه‌اى استوار دارد . شهاب الدّين احمد بن عبد الوهّاب بكرى نويرى ( 1279 - 1332 / 677 - 732 ه . ) بهترين نمايندهء محيطى است كه دايرة المعارفها در آن و براى آن به وجود آمده است . اصل وى از مصر بود و انتساب خويش را از محلّه‌اى كوچك در مصر بالا گرفته است . پدرش به عنوان دبير ديوانهاى دولت شهرتى يافت و پسر از مقرّبان سلطان ناصر ، حامى ابو الفدا بود . نويرى مدتى در طرابلس شام رئيس دبيران ادارهء سپاه بود ، پس از آن نيز در چند ولايت مصر رئيس دبيران شد . كتاب بزرگ وى كه آن را به ملك ناصر پيشكش كرد هم با كارهاى ادارى و هم با انشاء پيوسته است و عنوان نهاية الأرب فى فنون الأدب نمودار مضمون كتاب و نقش قاطع لفظ « فن » در اين مورد است . خود مؤلّف راهى را كه براى وصول به مقصود پيموده بيان مىكند و گويد كه در آغاز كار به دبيرى پرداخته ، آنگاه به ادب به معنى عام رو آورده است . هدف دايرة المعارف جمع آورى همهء علوم اجتماعى مورد نياز دبيران بزرگ بوده و نشان هدف مشخّص را در نظم دقيق كتاب مىتوان ديد . نويرى بر فنون چهارگانهء وطواط فن پنجمى افزوده و در مطالب « فن » دوّم دستكارى بسيار كرده است . هر يك از « فن » ها را به پنج قسمت كرده كه هر كدام تعدادى فصل دارد و تعداد فصول قسمتهاى مختلف يكنواخت نيست . فن اوّل خاصّ آسمان و زمين است ( كه همهء جلد اول چاپ مصر را گرفته است ) . فن دوم از انسان ( جلد دوّم تا نهم ) ، سوّم از حيوان ( جلد نهم و دهم ) ، چهارم از گياه ( جلد يازدهم و دوازدهم ) ، و پنجم از تاريخ سخن دارد . فنها به يك اندازه نيست . قسمت تاريخ كه حوادث تا سال پيش از وفات مؤلّف را دارد ( 1331 / 731 ه . ) بتقريب نصف كتاب است . يعنى در نسخهء چاپى بتقريب نه هزار صفحه قطع بزرگ را گرفته است . بجز تقسيم « فن » ها ، كتاب به سى و يك جزء نيز تقسيم شده است . مؤلّف خطّاط بوده و با خط خود چهار يا پنج نسخه از اين كتاب نوشته كه قيمت هر كدام دو هزار درهم بوده است ، و او مىتوانسته هر روز هشتاد صفحه بنويسد . قسمت جغرافيايى دايرة المعارف بخشهاى چهارم و پنجم فن اوّل را گرفته است و