مىكرد . امتياز اساسى آن از مؤلّفات ديگر اين است كه عرضهء اطلاعات هدف اصلى آن نيست ، بلكه هدف ايجاد نوشته‌هاى هنرى است و مؤلّفانش خويشتن را نه دانشوران بلكه نويسندگان و عمال ديوان مىدانستند كه همهء سرمايه‌شان هنر نوشتن بود . چون محيط پيدايش دايرة المعارفها يكى بود نظم و ترتيب آن همانند شد و اين نمودار نظم دقيق كارهاى دبيرى بود . بزرگترين فرهنگنامه‌هاى قرن چهاردهم / هشتم ه . ، متعلّق به نويرى و عمرى است ، ولى در اين زمينهء مؤلّف ديگرى از نظر زمان جلوتر از آنها بود كه ريشهء دايرة المعارفها را به وسيلهء او جست و جو مىتوان كرد . وى محمّد بن ابراهيم و طواط كتبى ورّاق ( متوفّى به سال 1318 / 718 ه . ) است . 4 لقب ورّاق بوضوح نشان مىدهد كه مرد تجارت يا كارمند ديوان نبوده ، بلكه به كار كتاب اشتغال داشته و شايد معامله‌گر يا نسخه‌بردار بوده و به هر حال با ادب ارتباط نزديك داشته است . اطّلاعاتى از زندگى او نداريم . از كلمات او توان دانست كه به مغرب تولّد يافته ، در مصر اقامت گرفته ، 5 شاعر و اديب بوده ، و كتابى در منتخبات ادبى داشته كه رواج فراوان يافته و مايهء شهرت او شده است . كتابى ديگر نيز دربارهء شاعران اندلس داشته كه از نزديك با آن آشنايى نداريم . 6 اهمّيّت وى در نظر ما در تأليفى ديگر است كه تاكنون چاپ نشده و حدّ وسطى ميان كيهان نگارى و دايرة المعارف و منتخبات ادبى است و اين سه مايه را با هم آميخته و به منزلهء حلقهء اتصال با كتاب نويرى است و ، طبق معمول اين گونه مؤلّفات ، عنوانى متكلّفانه دارد كه در فهرستها و نسخه‌هاى خطّى مختلف است بدين عبارت : مباهج الفكر و مناهج العبر . هدف مؤلّف موعظه و عبرت آموزى است و مانند ديگر كتابهاى كيهان نگارى به تفسير آثار مختلف طبيعت مىپردازد ، بنا بر اين يك دايرة المعارف علوم طبيعى و جغرافياست كه به سبك مؤلّفات ادبى تنظيم شده و شواهدى از شعر و نثر دارد . كتاب به چهار فن تقسيم شده : اوّلى در هيئت است و اجرام سماوى ، دوّم در جغرافيا و نژادنگارى به استثناى اقوامى كه از نسل يافث و حام بوده‌اند « زيرا نام آنها بر پيشاهنگ فرو پوشيده مانده ، از اين رو سوى آنها نرفته و گردشان نگشته » ، 7 سوّم دربارهء حيوان است ، و چهارم دربارهء گياه . و هر فنى به نوبهء خود به نه باب تقسيم مىشود ، 8 كه ترتيب آن مانند كتابهاى كيهان نگارى است . فن دوّم خاصّ جغرافياست كه در باب اوّل از خلقت زمين و شكل آن سخن دارد - و جالب آنكه زمين را كروى و متحرك مىداند . 9 باب دوّم از كوهها و معادن ، سوّم از درياها و جزيره‌ها ، چهارم از چشمه‌ها و چاهها ، و پنجم از وضع ساكنان معموره سخن دارد . باب ششم از بلاد و توابع آن و قلمرو مسلمانان ، هفتم از طبيعت بلاد و اخلاق مردم ، هشتم از بناهاى موجود و عبرت آموز ، و نهم از توصيف منزلها بحث مىكند . مضمون كتاب تا حدّى مؤلّفات كيهان نگارى و بخصوص كتاب قزوينى را به ياد