طبيعى و معنوى مصر سخن مىكند و اين رشته را خوب مىشناسيم و چنان كه ديديم از احاديث پيغمبر مربوط به جغرافيا ريشه دارد . دوران حوادث كتاب پانزده سال آخر قرن چهاردهم / هشتم ه . است و توان پنداشت كه تأليف آن به سال 1316 - 1317 / 716 ه . خاتمه يافته ؛ ولى بعضى از نسخه نويسان دنبالهء كتاب را تا پايان قرن چهاردهم / هشتم ه . مىبرند . رشتهء « خطط » كه گونه‌اى مستقل از جغرافياى تاريخى است در اين عصر نيز نمونه‌ها داشت و گويى راه را براى كمال اين رشته از نوشته‌هاى جغرافيايى ، كه جلوهء آن كتاب گرانقدر مقريزى است ، هموار مىكرد . به وسيلهء قطعاتى كه مقريزى نقل كرده نام يكى از مؤلّفات اساسى اين باب را مىشناسيم كه از محمّد بن عبد الوهاب زبيرى معروف به ابن المتوّج است ( متوفى به سال 1330 / 730 ه . ) 14 كه غالبا عنوان ابن قاضى به دو مىدهند . به احتمال قوى وى نيز از همان گروه ادارى مؤلّف سلف خود بوده است . كتاب وى با صرف نظر از اختلافات ناچيز منبعث از قرائتها ، عنوان كتاب ايقاظ المتغفّل و اتّعاظ المتأمّل دارد . به گفتهء مقريزى وى آخرين مورّخ خطط بوده است 15 كه « مطالبى از اوضاع مصر و خطط آن را تا به سال هفتصد و بيست و چند آورده ، كه غالب آن در وباى سال هفتصد و چهل و نه ، سپس در وباى شصت و يك ، و بعد در قحطى هفتصد و هفتاد و شش از ميان رفته است . » 16 جالب آنكه مقريزى كه مطالب بسيارى دربارهء مصر و آثار مختلف و مسجدها و زيارتگاههاى آن 17 از او گرفته مطلقا در مورد قاهره يادى نمىكند ؛ زيرا به احتمال قوى دربارهء آن چيزى ننوشته است . 18 قلقشندى نيز در فرهنگنامهء ديوانى خود از او نقل مىكند . 19 حاجى خليفه نيز 20 چند بار از كتاب او سخن آورده ، امّا عبارات وى اين نظر را پديد مىآورد كه خود كتاب را نديده ، بلكه عبارات مقريزى را تكرار مىكند . 21 مسلّما اين مورّخ بزرگ مؤلّفات اسلامى نمىتوانسته همه كتابهايى را كه از آن سخن آورده با چشم خود ديده باشد . در مصر قرن چهاردهم / هشتم ه . بجز مؤلّفات جغرافيايى از نوع فضايل يا خطط ، كتابهايى نيز دربارهء مسّاحى اراضى ، گاهى به شكل رسمى و خشك و گاه با اطّلاعات اضافى ، به وجود آمد . آخرين فهرست مسّاحى اراضى و معروفتر از همه الرّوك الناصرى [ فهرست ناصرى ] است كه تاريخ آن به سال 1315 / 715 ه . مىرسد . به نظر دوساسى به دوران الملك الاشرف شعبان ، در حدود سال 1375 / 777 ه . ، يك فهرست ديگر به وجود آمده است . دوساسى در تعليقات خويش بر كتاب عبد اللطيف بغدادى توضيحى دربارهء آن آورده است . به گفتهء موريتز 22 اين اثر يك متن رسمى نبوده بلكه راهنمايى براى كارمندان ديوان بوده است . كتاب عنوان تقويم البلدان المصرية فى الأعمال السلطانية دارد و تمام آن ضمن كتابى ديگر تأليف يحيى بن جيعان آمده ؛ هنگام بحث از قرن پانزدهم ميلادى / نهم هجرى از آن سخن خواهيم داشت . 23