شده و متنهاى تازه‌اى نيز هست كه گاه عنوانى مخالف عنوان واقعى كتاب دارد . قديمترين نسخهء متن كوتاه در مونيخ به‌جاست كه تاريخ آن به سال 1280 / 678 ه . مىرسد ، يعنى هنگامى كه مؤلّف در قيد حيات بوده است . 45 آن نسخه با تصويرهاى مينياتورى مزيّن است و جالب آنكه غالب دانشوران حشره شناسى پنداشته‌اند كه گويا اين تصويرها زير نظر خود قزوينى آماده شده است . 46 و وستنفلد كه دو كتاب را ، با وجود دسترسى نداشتن به همهء مواد لازم ، انتشار داده عقيده دارد كه سه متن از كتاب هست كه به نظر وى هر سه را قزوينى خود آماده كرده است ، 47 ولى بعدها معلوم شد كه مطلب از آنچه و وستنفلد گمان برده پيچيده‌تر است . روسكا ، مورّخ علوم دقيقه و خاورشناس معروف ، در ضمن تحليل فصول انسانى و معدنى كتاب و بخصوص افسانهء تركى معروف « سنگ باران » وجود متن چهارمى را نيز كشف كرده است . قديمترين نسخه‌هاى كتاب از روى متن دوّم است كه به قرار معلوم در زبان عربى از همهء متنهاى ديگر رايجتر بوده و نسخه‌هاى خطى بسيار از آن به جا مانده است . اصل عربى متن سوم موجود نيست و علامت آن اين است كه فصل هفتم و هشتم را كه از اقوام و حرفه‌ها سخن دارد بر آن افزوده‌اند . اين متن قزوينى نيست و ترجمه‌هاى فارسى را از روى آن كرده‌اند . يك متن چهارم نيز هست كه از لحاظ زمانى از همه عقبتر ، و تا به روزگار ما از همه رايجتر است و اضافات فراوانى به فصول مختلف آن راه يافته ، مثلا تنها همين متن است كه از قبايل ترك به قرن دهم / چهارم ه . سخن دارد و قطعاتى از ابو دلف و ابن فضلان و فصولى از كتاب جواهرات خازمى نقل كرده است . بىگفت و گو اين متن از قزوينى نيست ، زيرا نسخهء خطى اصلى آن با عنوانى ديگر به جاى شرح قزوينى عرضه مىشود . ووستنفلد همين متن را چاپ كرده ، بنا بر اين كيهان نگارى قزوينى چاپ وى به هر حال متنى كه قزوينى فراهم آورده نيست ، بلكه متن دستكارى شدهء كتاب است و ظاهرا به قرن هجدهم مربوط مىشود . ووستنفلد با اسقاط بعضى از قطعات كتاب و استفاده از متنهاى ديگر براى تكميل افتاده‌هاى آن اشكال قضيّه را افزوده و در واقع آنچه به دست داريم متنى من درآوردى است كه نمودار هيچ يك از متنهاى موجود نيست 48 و اين نكته را در مورد همهء مسائل مربوط به مطالعهء قزوينى از ياد نبايد برد و به هر حال هنوز چاپ انتقادى كتاب بر اساس كهنترين نسخه‌هاى متن دوّم مورد نياز است . البته نبايد اسلاف قزوينى را در اين زمينه نديده گرفت ، اما بايد بگوييم كه كتاب وى بزرگترين اثر از اين نوع است كه در شرق اسلامى رواج فراوان يافته است . جالب آنكه قسمت عالم علوى كتاب با رسائل مسيحيان همان دوران در غرب و شرق شباهت دارد . 49 و اين قضيّه بخصوص بر كتاب سريانى مجهول المؤلّف علّة كلّ العلل صادق است كه زاخائو دربارهء آن