گويد : « كتابى است در كيهان نگارى كه از لحاظ تازگى نظير ندارد و براى همه اقوام نوشته شده است » . 50 بىگفت و گو همهء اين مؤلّفات يك منبع مشترك دارد . دليل رواج فوق العادهء كتاب قزوينى تنها اختلاف و تعدّد متنها و نسخه‌هاى آن نيست ، بلكه تعداد فراوان ترجمه‌ها و متنهاى دستكارى شده در زمانهاى ديگر نيز شاهد اين مطلب است . متن فارسى كتاب با متن عربى تقريبا به يك زمان به دسترس قرار گرفته و دست كم سه متن فارسى را مىشناسيم و اين بجز تلخيصها و گلچينهاست . قسمت دوّم كتاب را در قالب شعر پارسى نيز ريخته‌اند . از نيمهء قرن پانزدهم / نهم ه . متنهاى دستكارى شده و ترجمه‌هاى تركى پشت سر هم منتشر شده و در تمام قرن شانزدهم و هفدهم / دهم و يازدهم ه . دنبالهء آن قطع نشده است . 51 يك ترجمهء جغتايى آن نيز در مجموعهء خانيكوف در كتابخانه ملى پترزبورگ موجود است . 52 البتّه رابطهء اين ترجمه‌ها و متنهاى دستكارى شده همچنان مبهم است و مانند متنهاى عربى محتاج كنجكاوى است و بىگفت و گو تعداد فراوان آن دليل رواج و انتشار كتاب قزوينى است . شهرت كتاب در اواخر قرن شانزدهم به روسيهء مسكوى نيز رسيده بود و گويا تنها كتاب عربى است كه نام آن به اسناد رسمى اين دوران از تاريخ روسيه راه يافته است . و همين قضيه پندارى مبالغه آميز از بزرگى كتابخانهء ايوان مخوف به وجود آورده است . حاصل داستان 53 اينكه سفير مسكو كه به سال 1565 به نزد دولت نوغاى فرستاده شد چنين دستور يافته بود : « امير تونمخات گويد : من به شاه و امير بزرگ درباره كتاب aza ibu imakh lukat [ عجائب المخلوقات ] نوشتم ولى شاه كتاب را براى من نفرستاد . و به ميكائيل بگوييد كه پادشاه ما بفرمود تا اين كتاب را در خزاين وى بجويند ، ولى يافتن آن ميسّر نشد » . ترديد نيست كه منظور از اين عنوان تحريف شده همان كتاب كيهان نگارى قزوينى است ، زيرا با اشكال مىتوان گفت كه مقصود از آن كتاب ديگرى به همين نام ، مثلا كتاب احمد طوسى ، بوده است . شايد توضيح قضيّه را در اين حادثهء تاريخى بتوان يافت كه به سال 1549 نيروهاى دولت مسكو سفارتى را كه از قازان به قريم [ كريمه ] مىرفت تصرّف كرد و كتابى به همين عنوان همراه سفارت مذكور بود . اين روايت كه تفصيل حادثه را به دست مىدهد و مربوط به دوران ايوان مخوف است ، دربارهء عنوان كتاب گويد كه « حكمت همهء جهان » بود ولى اضافه مىكند كه « به زبان فارسى » بود . بدين سان نمىتوان به طور قطع گفت كه كدام يك از متنهاى قزوينى به اراضى دولت مسكو راه يافته است . كيهان نگارى قزوينى تا دههء دوم اين قرن در جمهوريهاى آسياى ميانه رواج داشت و روزى نمىگذشت كه چاپى تازه از ترجمه‌هاى آن به زبانهاى مختلف محلّى منتشر نشود . دليلى ديگر از رواج فراوان كتاب قزوينى اينكه ، از جمله كتابهاى معدود عربى است كه