عربشناسان و عربان شد و زيست شناسان و مورّخان نام او را تكرار كردند . با اينكه وى از طبقه‌اى بود كه با طبقهء ياقوت بكلّى بيگانه مىنمود او نيز مانند ياقوت نمونه‌اى بود از زمان و محيط خود بلكه نمونه‌اى بود از تمدّن عرب و اسلام در پايان حملهء مغول . جغرافى شناسان عرب با گياهشناسى بيگانه نبودند بلكه گاه اين علم هدف اساسى مؤلّفات و سفرنامه‌هايشان بود . پس از عبد اللطيف دانشورى از اندلس به مصر سفر كرد كه لقب « النّباتى » [ گياهى ] داشت . كنيهء او « ابن الرّومية » نشان مىدهد كه مادرش از مسيحيان اسپانيا بوده است ، اما نام وى چون نامهاى عادى مسلمانان « ابو العباس احمد بن محمّد » بود . وى در اشبيليه تولّد يافت و هم در آنجا ظاهرا به سال 1239 / 637 ه . پس از سفرهاى بسيار درگذشت . 62 با آنكه لقب « حافظ » داشت و قرآن را از بر كرده بود ، علاقهء او به گياهشناسى بود ؛ تا آنجا كه عربان وى را در اين رشته از دانشوران بزرگ خود به شمار آوردند . و اين به حق بود ، زيرا در گياهشناسى به سبب علاقهء شخصى مطالعه كرد نه فقط براى مقاصد طبّى چنان كه معمول بود . در آغاز در اسپانيا و در طول جبل طارق سفر كرد . آنگاه در حدود سال 1217 از دريا گذشت و شمال افريقا و مصر را ديد و به حج رفت و پيوسته به دنبال مطالعهء گياهان بود . العادل ، سلطان ايّوبى ، مىخواست وى را كه طبيبى دانشمند بود به اقامت در مصر علاقه‌مند كند اما او ترجيح مىداد كه براى آشنايى با گياهان شام و عراق به آنجاها سفر كند ، و شايد از راه سيسيل سوى اندلس بازگشت . وى نتيجهء ملاحظات و مطالعات خود را در كتابى كه عنوان عادى كتاب الرحلة دارد گردآورده . از قطعات باقى مانده معلوم توان داشت كه همهء اين كتاب مربوط به مسائل گياهى بوده و در اين زمينه اطّلاعات تازهء فراوان داشته و از آن جمله مطالبى است كه دربارهء گياهان سواحل درياى سرخ آورده است . وسيلهء اطّلاع از اين كتاب قطعات مفصّلى است كه معاصر كمسالتر و شاگرد مؤلّف ، ابن بيطار ( متوفّى به سال 1248 / 646 ه . ) نگاه داشته است . 63 چون همهء اين دانشوران از دوران موحّدين بوده‌اند ، رواست از مورّخى سخن آوريم كه مىخواسته مطالب تاريخى را از جغرافيا جدا كند ، و اين كارى بود كه مؤلّفان عربى ، چنان كه ديديم ، چندان توجّهى بدان نداشته‌اند . او عبد الواحد مراكشى همنام منجّم معروفى بود كه دربارهء او سخن داشتيم . 64 وى به سال 1185 / 581 ه . به مراكش تولّد يافت ، در فاس علم آموخت و در اندلس مقيم شد و به حج رفت ؛ سپس در مصر اقامت گرفت و به هنگام تسلّط صليبيان بر دمياط ( 1220 - 1222 / 617 - 619 ه . ) آنجا بود . 65 تأليف اساسى وى كتاب المعجب فى ( تلخيص ) اخبار المغرب است كه خاصّ تاريخ دولت موحّدون كرده و مقدّمه‌اى كوتاه از حوادث پيش از آن دارد . وى تأليف آن را به حدود سال 1324 / 621 ه . به سر رسانيده است . از دههء پنجم قرن پيش كتاب به وسيلهء چاپ دوزى و