آنگاه ترجمهء فرانسوى فاينان به دسترس است . مراكشى در انجام دستور مولاى خويش در قسمت اخير كتاب يك گزارش جغرافيايى از دولت موحّدون آورده ، ولى در مقدّمهء آن عباراتى آمده كه معلوم مىدارد وى اين را مطلقا مناسب كار مورّخ نمىداند ، گويد : و مولاى ما بفرمود تا ياد ولايتها و شهرهاى مغرب با فاصلهء هر شهر از ديگرى از برقه تا سوس اقصى به اين تأليف افزوده شود ، و از جزيرهء اندليس و شهرهاى آن كه در تصرّف مسلمانان است به همان ترتيب سخن آيد ، و بنده طبق معمول چاره نديد جز آنكه بسرعت بپذيرد و فرمان خدمت را اطاعت كند كه اين به حكم شرع و عرف بر او واجب بود . گر چه اين باب از هدف اين تأليف بر كنار و به باب مسالك و ممالك مربوط است كه كتابهاى فراوان دربارهء آن نوشته‌اند ، همچون كتاب ابو عبيد الله بكرى اندلسى و كتاب ابن فيّاض اندلسى نيز ، و كتاب ابن خرداذبه ايرانى و كتاب فرغانى و ديگر كتابها كه خاصّ اين كار است و شرح كامل از آن دارد و ما به خواست خدا و به اقتضاى رأى مولاى و الا قدر خويش از اين باب همان قدر گوييم كه حدود ولايت بر او معلوم شود و بتقريب تصوّرى از آن داشته باشد ، بى درازگويى بر روشى كه در ساير كتابهايمان مرسوم داشته‌ايم . 66 از اين گفتار معلوم توان داشت كه عربان نيز علاقه داشته‌اند مايه‌هاى تاريخى را از جغرافيا جدا كنند و هر كدام را بر طبق قواعد كلى در قالب خود درآرند ولى نتوانسته‌اند اين كار را عملى كنند . مصر ايّوبى كه از بليّات حملهء مغول بر كنار مانده بود ، پناهگاه دانشوران شرق و غرب شد و گويى زمينه آماده مىشد تا پس از سقوط بغداد به دست مغول به جاى آن مركز فرهنگ عرب شود . دانشوران مصر در حفظ و استمرار ميراثى كه در آنجا پديد آمده بود كوشا بودند ، و در اين دوران به مؤلّفانى از نمونه‌هاى سابق برمىخوريم . از يك سو نوع خاصّ جغرافياى ديوانى ، يعنى مراجع ادارى و اقتصادى ، مخصوص دبيران ديوان بود كه قوانين الدواوين ابن ممّاتى ، كه در نوع خود تنها نبود ، بهترين نمودار آن به شمار است ؛ و از سوى ديگر بتدريج مايهء كتابهاى « خطط » كه گزارشهاى تاريخى و ادارى نواحى و محلات مختلف شهرهاى بزرگ بود فراهم شد و بسط يافت . شايد مؤلّفات نابلسى ( متوفّى به سال 1243 / 641 ه . ) را ، كه جغرافى شناس و مرد اداره بود ، بهترين نمونهء اين دو روش توان دانست . 67 نام كامل او كه عثمان بن ابراهيم نابلسى صفدى است نشان مىدهد كه اصل وى از فلسطين بوده است ، ولى به دوران نجم الدّين ايّوب ، سلطان ايّوبى ( 1240 - 1249 / 637 - 647 ه . ) ، در مصر مقيم بود و به كار دولتى اشتغال داشت . شايد از نفوذ ابن ممّاتى بر كنار نمانده بود كه