شاعران عرب كه مىتوان در كار تلفّظ درست بر آنها تكيه كرد همراه است و گاه مقياس تلفظ كلمه به كمك بحر و قافيهء شعر مشخّص مىشود . پس از آن طول و عرض مكان و برج مخصوص آن معيّن مىشود . به دنبال آن ، قسمت تاريخى است كه از اصل محلّ جغرافيايى و كيفيّت پيدايش و سكنه و نقش تاريخى آن بحث مىكند و غالبا اخبار و داستانهاى متعلّق بدان را نيز همراه دارد . اگر نام محل در قرآن آمده شاهد آن نقل مىشود . اگر مسلمانان آن را گشوده‌اند تاريخ فتح گفته مىشود و تقريبا هميشه از نام دانشوران محل بخصوص فقها و اهل حديث و نام استادان و شاگردانشان سخن مىرود . به علاوه ، در بعضى از موارد ياقوت از جاها و شهرهايى كه ديده گزارشى دقيق دارد . از بناهاى مختلف ، قلعه‌ها ، بندرها ، و عادات و اخلاق قبايل و اقوام بتفصيل سخن مىكند و از عجايب بلاد دور غافل نمىماند . ضمن سخن حكايات جالب و نكته‌ها و لطيفه‌ها و اشعار منتخب و گهگاه قطعات يا رسائل كامل از مؤلّفان سابق نقل مىشود و يك مقالهء مستقل ده و پانزده صفحه‌اى به وجود مىآيد . البتّه همهء كلمات فرهنگ چنين مفصّل نيست . قسمت لغوى هميشه هست ولى به هنگام سخن از محلّى گمنام يا نامعروف طبعا قسمت تاريخى وجود ندارد . در اين موارد قسمت نجومى نيز نيست و مشخّصات و محل بتقريب معيّن مىشود و گاه توضيح كلّى كلمه با يك سطر به سر مىرود . گفت‌وگو از منابع فرهنگ ياقوت ضرورت ندارد . در فصول پيشين مكرّر از آن سخن داشته‌ايم و گفته‌ايم كه وى همهء مطالب جغرافيايى را كه طى شش قرن روى هم انبوه شده بود فراهم آورد . با آنكه مؤلّف سليقهء لغوى دارد ، اما اين كتاب جامع چنان كه مكرّر معلوم داشته‌ايم ، به جغرافياى لغوى يا توصيفى بس نكرده شامل جغرافياى نجومى نيز هست و در آن زمينه از منابعى كه گاه به‌جا نيست مطالبى به دست مىدهد . هونيگمان اين موضوع را در كتاب خويش راجع به هفت اقليم با دقّت كامل روشن كرده و از بعض موارد فرهنگ نيز معلوم مىشود . مثلا ياقوت از ميان همهء زيجها ( يعنى جدولهاى نجومى ) به زيج ابو عون اسحاق بن على توجّه خاص داشته 38 كه براى كارشناس بزرگى چون نالينو شناخته نبوده و شباهت آن را با صورة الأرض خوارزمى 39 از روى قطعات منقول ياقوت اثبات كرده است . از اينجا توان دانست كه ياقوت حتى در اين زمينه كه چندان مورد توجّه وى نبوده منابعى به دسترس داشته كه به ما نرسيده است . مطالب ياقوت فوق العاده متنوّع است و مانند نمايندگان مكتب كلاسيك در عالم اسلام محصور نمانده و نيز مانند نمايندگان مكتب لغوى براى مواضع جزيرة العرب اهمّيّت استثنايى قائل نشده و چنان كه ديديم به جهان اسلام و شرق دور به يك شكل توجّه كرده و اين قضيّه